Fernando Cortizo persegue coa súa cámara, por toda a Galiza, a Santa Compaña

Que hai detrás do mito da Santa Compaña? Moitas persoas viron a procesión de ánimas en pena que percorren os camiños e, malia que a razón nos aconsella non dar demasiado creto ás historias de mortos viventes, as súas testemuñas non deixan de reflectir unhas vivencias que senten como absolutamente reais. O director Fernando Cortizo vén de estrear, na sección Aquelarres do festival Pucela Fantástica (Valladolid), Buscando a Santa Compaña, un documental que trata de responder esas preguntas, que nacen dunha inquietude orixinada durante a rodaxe da súa primeira longametraxe, O Apóstolo, o primeiro filme de animación stop motion en tres dimensións realizada en Europa. "Durante a rodaxe de O Apóstolo entrevistei varias persoas maiores para documentarme sobre este mundo máxico que aínda perdura no rural galego", declara Cortizo en conversa con Nós Diario, e sorprendeume a absoluta convicción coa que relataban as súas experiencias. Normalmente era xente moi maior, que roldaba os 80 anos, pero non eran enfermos nin persoas que puidésemos denominar extravagantes ou enaxenadas. Chamábame a atención a seguridade con que describían os seus encontros coas ánimas e pensei que algo verían, que aquilo tiña que responder a algo real". Explciacións racionais Cortizo continuou facendo entrevistas sen ningunha intención, simplemente por curiosidade, "até que tiven bastante material e decidinme tamén a entrevistar todo tipo de persoas que puidesen dar unha explicación a estas aparicións: antropólogos, psiquiatras, sacerdotes, maxistrados, físicos, policías, toxicólogos, investigadores de fenómenos paranormais... Quixen deixar falar a todo o mundo, sen dirixir o discurso cara a ningunha explicación concreta. Quería que as persoas que visen a película sacasen as súas propias conclusións a partir do que conta cada unha das testemuñas. O documental explora varias vías, mais deixa todo no aire. A min, persoalmente, quédame a sensación de que, efectivamente, algo viron. Mais non sabemos que". 10 anos de esmorga: o filme que marcou a historia do cinema galego O documental explora, por exemplo, a vía relixiosa, mostrando como a Igrexa católica, especialmente nas décadas de 1920 e 1930, alimentaba estas crenzas cunha dupla intención. "Por un lado, era unha forma de exercer control sobre a xente; e polo outro, servía para estimular as esmolas para as animas", explica Cortizo. O documental tamén recolle opinións médicas que afirman que determinadas persoas que comezan a desenvolver demencia senil poden sufrir episodios nos que cren ver fenómenos estraños. E especula coa posibilidade de que as visións sexan produto do consumo de tóxicos como o alcohol ou os cogomelos alucinóxenos. "Sospéitase que durante os anos 20 e 30 do século pasado o cornello -un fungo alucinóxeno que parasita diversos cereais, pero especialmente o centeo- empregábase con distintas finalidades terapéuticas, pudendo dar lugar a fantasías estupefacientes por un uso inadecuado". E, finalmente, tamén se presenta a teoría da distorsión, segundo a cal fenómenos dos que se descoñece a orixe son interpretados segundo determinadas inclinacións. "Sería o mesmo proceso que explicaría as aparicións da Virxe ou de OVNIS: respostas condicionadas polo contexto cultural". Unha parte do patrimonio cultural O filme de Cortizo expón tamén a opinión maioritaria entre antropólogos que apelan a unha herdanza cultural compartida por varios países europeos. "O feito diferencial da Galiza é a importante cantidade de testemuñas deste fenómeno e, sobre todo, a súa pervivencia en pleno século XXI. Porén, o mito da Santa Compaña está intimamente asociada a determinadas formas de vida do rural, e como case todo o que ten a ver con estas formas de vida, está esmorecendo. Un dos grandes obxectivos desta película é, precisamente, dar a coñecer ás novas xeracións esta parte da nosa cultura. É xusto no rural onde se mantén un vínculo coa terra e coa natureza que deberiamos reivindicar. Trátase dunha Galiza que está desaparecendo, e por iso considero que é importante que manteñamos vivo o seu recordo. É dun enorme valor etnográfico e resulta moi triste que se perda este patrimonio". María Zamora, produtora de 'O Corno', Premio Nacional de Cinematografía 2024 De feito, Cortizo e o equipo de produción do filme elaborarán unha unidades didácticas para estudantes nas que, ademais de explicar todo o que ten que ver coa lenda da Santa Compaña, animará o estudantado a falar coas persoas maiores da súa familia para que experimenten por si mesmo a transmisión oral destas historias. En todo caso, despois de recibir tantas historias diferentes, procedentes de todas as partes da Galiza, o realizador mantense nunha cautelosa ambigüidade sobre o fenómeno que retrata a súa película á hora de sacar conclusións sobre a Santa Compaña. "Eu son un home de ciencia e creo que hai explicacións racionais para a gran maioría dos casos. E cando non a hai, supoño que a haberá nun futuro. Pero segue apaixonándome o feito de que a xente poida ver cousas que a razón nos di que non son posíbeis. Do que estou convencido é que estas persoas viron algo, e que iso que viron só pode verse na Galiza. Por iso vou seguir recollendo información e documentando o fenómeno". Fernando Cortizo, director de 'O Apóstolo': “A xente de fóra sintoniza cos nosas lendas” O cine de misterio como manifestación dos nosos medos A estrea de Buscando a Santa Compaña no festival Pucela Fantástica, que tivo lugar na pasada segunda feira, 1 de xuño, deixou moi bo sabor de boca no realizador. "Estou moi contento. Ao remate do pase houbo unha pequena charla e as persoas asistentes preguntaron moitas cousas, víanse moi interesados no tema. E, por outro lado, para min xa foi unha gran satisfacción que o festival incluíse a película nunha sección oficial e na súa versión orixinal en galego". Para este filme, Cortizo volveu contar co actor e humorista Carlos Blanco, con quen xa colaborara en O Apóstolo, un filme que, malia que recibiu numerosos premios e recoñecementos, padeceu moitos problemas económicos na súa produción e na distribución da fita. "Carlos fai de cómplice do director, xogando un pouco coa idea de maldición que nos persegue por meternos nestes temas", di Cortizo entre risas. "Mais o certo é que deberiamos prestarlles máis atención a estas historias que fan parte da nosa cultura e que, durante moito tempo, condicionaron a vida da xente deste país", continúa o director. O cine de misterio está un pouco lastrado por ese terror case paródico das franquías norteamericanas como Venres 13 ou deses programas de parapsicoloxía que frivolizan estes temas. Creo que o público está canso diso e debemos pensar que temos monstros propios. A fin de contas, a Galiza máxica das lendas non é senón a forma que temos de enfrontarnos cos nosos medos e cunha visión da morte moi característica".