Elefante Elegante intérnase nas casas das persoas maiores que viven soas

Segundo o Instituto Galego de Estatística (IGE), unhas 123.000 galegas e galegos maiores de 65 anos viven en soidade. Esas son as cifras, mais algo que non sempre se sinala é que esa situación adoita ir acompañada de realidades como a fenda dixital, o abandono dos núcleos de poboación rurais, a soidade non desexada, a privatización das residencias ou a discriminación. O último espectáculo de Elefante Elegante, Kyoki –unha palabra xaponesa que significa "demencia" e que se refire a unha alteración da capacidade para recordar, pensar ou tomar decisións– aborda a situación desas persoas co rexistro que adoita empregar a compañía encabezada por María Torres e Gonçalo Guerreiro en todas as súas creacións: a miniatura, o poético, un humor empático que se move entre a tenrura e a denuncia. Deixando a palabra nun segundo plano e achegándose á danza e a pantomima, as súas montaxes acentúan o coidado no visual e no plástico para enfrontar realidades conflitivas desde un ángulo amábel que, porén, non renuncia a retratar a dureza da situación. "Realmente, o espectáculo xorde dunha cuestión autobiográfica, da situación da miña nai, que vive soa, cando comeza a precisar coidados", explica a Nós Diario María Torres, creadora e intérprete de Kyoki. "Os nosos espectáculos están feitos para socializar e reflexionar sobre problemas sociais, mais case sempre parten dun motor interno. E iso explica que tamén estea presente ese elemento da frustración persoal que sentín ao ser testemuña dun proceso de degradación física e das poucas axudas que existen para afrontar esa fase da vida. É un problema que están vivindo moitas persoas e do que non se está falando", afirma. A ditadura do tempo Kyoki mostra as experiencias que viven esas persoas que precisan ser coidadas mais tamén as propias coidadoras. E esa frustración da que fala Torres está presente na personaxe da filla da protagonista, que debe encararse con innúmeros problemas para poder atender a súa nai. O tempo e a súa xestión é outro tema que Elefante Elegante trata con moita frecuencia: "Malia que o mostramos dun modo humorístico, esa imposibilidade da filla de coidar da súa nai por falta de tempo é terríbel. Esa ditadura do tempo que nos impón o capitalismo industrial, na que todo é velocidade e produtivismo, é, na miña opinión, un dos grandes problemas da nosa sociedade, que tende a deshumanizar todo o que ten que ver coas relacións entre as persoas". A compañía Elefante elegante estrea novo espectáculo en Alemaña E a ecuación non acaba aquí, porque Kyoki tamén inclúe unha doutora que trata a paciente contra o reloxo, cinguíndose a un protocolo que non ten en conta as súas particularidades. "É que o proceso que estamos vivindo é gravísimo. Desde que as grandes corporacións comezaron a financiar as universidades e os hospitais, a degradación da medicina empeora a un ritmo vertixinoso. Entramos dentro dunha lóxica financeira neoliberal na que xa non somos persoas; somos números, e non somos rendíbeis. Obviamente, a nivel persoal hai médicos de todos os tipos, pero a nivel institucional, o respecto por uns protocolos absurdos está afogando o lado humano, e humanista que sempre tivo a medicina. Como que sete minutos por paciente? Ser tratado así é inhumano, case distópico. Parece mentira que chegásemos a este punto". De familia a familia Elefante Elegante naceu nun momento en que o "teatro infantil" pasou a denominarse "teatro familiar", cando as compañías foron realmente conscientes de que por cada cativa presente no patio de butacas había, polo menos, unha persoa adulta. E, conscientemente ou non, a temática dos seus espectáculos afonda con frecuencia nos problemas que se derivan das relacións familiares: Dreaming Juliet, Patapatum ou Alma de tigre foron algunhas das montaxes que reflexionaban sobre os conflitos aos que se enfrontan as familias contemporáneas. "Eu creo que familia é un tema vital para todos os seres humanos. As maiores alegrías danse dentro da familia, pero tamén as maiores frustracións. A familia pode ser moi liberadora e construtiva ou moi opresora e dominante. Se cadra, a nós influíunos o feito de, tanto Gonçalo coma min, sermos fillos únicos. Iso fixo que nos cargásemos cunha maior responsabilidade e que teñamos reflexionado máis sobre aspectos que noutras familias pasan máis desapercibidos". En todo caso, a linguaxe escollida logra chegar a todas as franxas de idade, nun espectáculo que está pensado para maiores de 5 anos e que trata un asunto complicado de explicar á cativada. "É un tema complicado e que non pode acabar ben, pero aí é necesaria a estratexia que utilizan os terapeutas: ir creando unha confianza que relaxe o paciente para, ao final, entrar na materia máis espiñenta [risos]. En Kyoki hai unha primeira parte moi cómica, moi baseada no gag, que crea esa complicidade co público, e pouco a pouco imos inserindo escenas que son máis ambiguas, que sen perder a súa parte de comedia, deixan translucir unha realidade menos amábel. A linguaxe teatral permítenos achegarnos a situacións tráxicas cunha certa lixeireza. A fin de contas porque tamén é propio do ser humano ser quen de rir dos seus males e defectos". A familia segundo Elefante Elegante Diálogo entre diferentes artes Kyoki emprega os recursos nos que a compañía Elefante Elegante basea o seu traballo escénico: o desenvolvemento dunha linguaxe plástica e poética que non depende exclusivamente do texto e que permite indagar en temáticas de carácter social con delicadeza. O diálogo permanente entre teatro, danza, música e artes visuais é unha constante dos seus espectáculos. Pero un elemento particularmente coidado en Kyoki é a música, que marca o ritmo das accións escénicas cunha precisión metronómica. "Foi un aspecto moi traballado por Gonçalo e Manuel Fonte durante a produción –relata María Torres– que, como intérprete, me permite centrarme na parte emocional da obra, en desfrutar da complicidade co público".