Castelao sempre en Nós

"Co lapis ou a pluma só quixen ser intérprete fiel do meu pobo, das súas dores e das súas esperanzas. Debuxei sempre en galego; escribín sempre en galego; e se tirades o que hai de galego e de humano na miña obra non ficaría nada dela". Son verbas definitorias de Castelao. Neste setenta e cinco cabo de ano é ben actualizarmos o seu legado, "óptimo instrumento didáctico interdisciplinar", como con atino esmiuza Pilar García Negro na reedición do seu ensaio Arredor de Castelao no século XXI. Con vistas a un achegamento básico para unha introdución na súa feraz produción, as láminas do seu primeiro álbum son adro vizoso para acceder a chaves do seu pensamento. E establecer elos radicais con literatura da nosa tradición. A composición de Nós principia canda o agromar das Irmandades da Fala, en 1916, e coincidirá a súa aparición coa do Partido Galeguista, en 1931. A denuncia da lingua impositiva, dos 'recibos das contribucións' –contra a que cantaba Lamas Carvajal: "Fálame na linguaxe da terriña/se é que me queres ben"–, discorre canda o desapego dos cativos a unha escola allea que –"cheira que fede" –en disonancia co proxecto educativo republicano que se albiscará no relato "A lingua das bolboretas"–. O descompromiso das clases ilustradas –médicos, avogados e boticarios– contrasta coa conmoción "ata o máis fondo do seu ser" que sentira Adrián Solovio, en Arredor de si, ao ir alumando cunha candea os innumerábeis lugares dunha Galiza recén descoberta no mapa de Fontán. Mentres, na denuncia do desposuimento labrego do eido que se labra ecoa a arenga agrarista de Cabanillas, chea de conciencia: "¡Xa está ó vento a bandeira azul e branca!/ ¡A oliva nunha man, a fouce noutra,/ berremos alto e forte!:/ 'A nosa terra é nosa'!" O espolio representado, entre outras lacras, por foros e trabucos, ten como consecuencia a orfandade e a forzosa emigración, xa posta en evidencia por Rosalía de Castro nos Cantares gallegos: "Vendéronlle os bois,/ vendéronlle as vacas,/ o pote do caldo/ i a manta da cama./ Vendéronlle o carro/ i as leiras que tiña;/ deixárono sóio/ coa roupa vestida". Consciencia O aquí xa anunciado fracaso da emigración volverá ser tema recorrente nas Cousas da vida ("Eu non quería morrer alá, ¿sabe miña nai?"), ao igual ca o exposto en Disto e do outro pola pluma comprometida de Roberto Blanco Torres. Leis contrarias aos intereses das clases populares, foros, caciques e oblatas que meraban xa os rebentos da máis tenra infancia –"Non é leite o que mama o rapaz; é sangue", "E meu irmanciño terá de saír da Terra para gana-lo pan?" –, ao que xa se lle puña remedio en Aires da miña terra: "Mociños honrados/ de sangue bravía,/ si ó mal dos petrucios non fordes alleos,/ librádeos da morte, ¡facei montería/ nos lobos da terra, nos lobos dos ceos!". A necesidade de construír unha ollada propia está presente na interrogante do cativo –"E os da banda d'alá son máis estranxeiros que os de Madrí?"– e exprésase asemade na valentía que devén do compromiso co autóctono –"Para toca-la gaita compren máis folgos que para toca-la guitarra"–. A simbiose de escritor e artista plástico amósase para expresar o poder da fabulación fronte á miseria En relación con isto, nos Cadernos, escritos entre 1938 e 1948, indicaría algo tan de actualidade: "Na sociedade dos homes cómpre coidar o dereito da maoría; na sociedade das nacións o que cómpre coidar é o dereito da minoría. Porque a tiranía é o reverso da democracia e vai de brazo co imperialismo". A simbiose de escritor e artista plástico amósase tamén no álbum Nós para expresar o poder da fabulación fronte á miseria –na conmovida estampa perante o defunto: "¡Ay, meu homiño, e que bonito vas co traxe das romerías"–. Motivo este obxecto de novo tratamento no relato "O retrato", de Retrincos. A necesidade da implicación no colectivo enxérgase, no inicio mesmo de Nós, dende unha vontade positiva de construción: "Non lle poñades chatas â obra namentras non se remata. O que pense que vai mal que traballe n'ela; hay sitio para todos". Lonxe de se evadir da realidade, de se descomprometer do tempo que lle tocou vivir, Daniel Castelao realiza, a través do verbo limiar, unha apelación á consciencia: "Eu sigo coidando que o pesimismo pode ser libertador cando desperta carraxes e cobizas d’ unha vida máis limpa". Entre este álbum alboral, de título que equivale a unha empresa, e o Alba de Gloria, todo o seu labor estivo decote concibido ao servizo da nación galega. Así, escribe en Sempre en Galiza: "A nosa Terra é nosa. Nada máis que nosa. Porque somos os únicos capaces de darlle luz â súa noite, pan âs súas demandas, diñidades â súa vida".