O amparo dunha árbore

O ligustro murchou. Hai un ano e pico un refacho furioso agarrou polas guedellas o ailanto, tirou del e guindouno sobre o tellado. O remuíño deu de contado coa árbore porque era unha das máis altas na contorna. A árbore do ceo, invasora e cheirenta. María chamábaa amor de home e era a única persoa que a defendía. Regaláralla Antonio. Que o tornado a abatese, foi unha fin máis que épica para un ser do que xa penduraban diversos plans de destrución. Harmonía natural. A sorpresa chegou coa tristura do ligustro. Outra arboriña foránea plantada por Antonio ao pé da eira. Oitenta anos despois, o gran amparo contra o solleiro. Os paporrubios tolean polas súas bagas. A inmensa copa non deixa ver o ceo na sesta de verán, salvavidas nos 38ºC miñotos. Mais algo comezou a comiscar a súa sombra e milleiros de follas vanse rendendo desde a primavera. Penso na viuvez das árbores. O ailanto e o ligustro tiñan as raíces enleadas e entretecían o ar coas súas pólas. As bubelas preferían os andares máis altos, os xiríns e pardais pasaban dun cuarto ao outro. Nos meses fríos loce o verde noite do ligustro. A partir do equinoccio o ailanto espreguizábase ata incendiar coa floración. Víase desde a outra beira do río, a estricarse por riba da carballeira. Aéreo. Aéreas, así é como concibimos as árbores, a parte que truca contra a atmosfera. Milímetro a milímetro, desprazan a intemperie e crean un acubillo que acolle centos de seres. Cada árbore é toda unha aldea. Mais como na aldea, o que lle acontece no substrato é transcendental para a súa existencia. Ao ligustro o mal da soidade entroulle pola raizame. Unha rede química que se axusta á ausencia do compañeiro. As árbores son comunicación soterrada. A escaseza de bosques primarios do planeta, nos que apenas hai pegada humana, é a mostra brutal do que xa se estragou Cal é a pequena revolución do coñecemento que elixe cada persoa? Ten sentido, di o alumnado de cando en vez. Un agasallo percibir o intre no que todo semella cadrar e asentarse. Eu, alumna de profes realmente importantes polas que sinto fondo agarimo e agradecemento, escollo como referentes actuais persoas da miña xeración –e máis novas– que levan décadas a darlle unha volta ao xeito de comprendermos o planeta que compartimos. Mais que ter sentido, explótame a cabeza co que transmiten. Stefano Mancuso, neurobiólogo vexetal. Hope Jahren, xeobióloga que funde de xeito indisoluble as pedras e as plantas. Suzanne Simard, a ecóloga forestal da metáfora da Wood Wide Web ou redes de comunicación do bosque. Reconexión Todas elas teiman en demostrar que os animais non somos os únicos seres emocionais e intelixentes no planeta. O requintado cosmos vexetal resulta ser do máis sociable e afectivo. Non ao xeito humano. Non somos o canon. De feito, comparada coa presenza doutros organismos somos unha especie recente, fondamente hábil, sen dúbida, e cunha capacidade de abstracción marabillosa. Mais se desenfocamos este estándar, refulxen outros xeitos de intelixencia. É dicir, de estratexias de supervivencia. As árbores –o mundo vexetal– crean comunidades nas que hai protección, memoria, acompañamento. As científicas citadas traducirían en alteración fitohormonal, sinapses interrompidas e reconexións químicas a tristura do ligustro. As súas investigacións inciden en facernos entender que cada árbore é parte do superorganismo –cando se lle deixa existir– que é o bosque. Comunidade heteroxénea que se reforza e complementa na diversidade e o mutualismo. Non ao revés. E que precisa do paso de moito, moito tempo. A escaseza de bosques primarios do planeta, nos que apenas hai pegada humana, é a mostra brutal do que xa se estragou. Esta visión enfróntanos ás plantacións industriais coma exércitos de adolescentes condenados a morrer. Creouse un modelo forestal de apuros mentres se protexen individuos e formacións senlleiras valoradas pola idade ou o exotismo. Monumentos naturais liberados do rigor da produtividade en pazos, adros e xardíns. Apoteose botánica que oxalá sobreviva ao rigor humano e ambiental dos séculos do consumo. Mais ante a que teriamos que preguntarmos e ulas as compañeiras? Teixedal mais que teixo, bidueiral, souto, carballeira, faiedo, sobreiral, reboredo, freixal, cebreiro, alvedro. Lémbrao a fitotoponimia. A referencia é o bosque, coa súa paxarada, miñocada e cogumelada. Coa follarada que se ha converter no solo profundo, habitado e conectado –despois de alentar poemas visuais, por caso de Ana Santiago en A beleza do tempo, procurade a autoedición–. Unha camiñada devagar pola fraga, o amparo de árbores adultas, o ruxerruxe dunha galaxia baixo os pés. Conectardes. É o que vos desexo neste verán.