A historia de Juan Lago Collazo, o rapaz de Vilaboa que sobreviviu ao Holocausto

Como foi posíbel que un rapaz nacido en Vilaboa en 1914 acabase nun campo de exterminio nazi e lograse sobrevivir a catro anos e medio de cativerio? Esta é a pregunta á que pretende dar resposta Triángulo azul, 4989, unha publicación que o colectivo A Regaduxa, memoria histórica de Vilaboa editou con motivo da homenaxe decorrida este outubro na canteira de Paredes en lembranza de Juan Lago Collazo, ese rapaz de Vilaboa (O Morrazo) que logrou saír vivo do Holocausto. O texto foi realizado por Luís Bará Torres, quen leva máis dunha década investigando as consecuencias que a represión franquista tivo sobre a que é a súa vila natal, e nel se recolle información obtida de dous documentos de gran valor histórico: o diario realizado polo propio Lago tras o seu paso polos campos de exterminio, e unha extensa entrevista que nos anos noventa lle gravou o seu afillado, Laureano Muíños Lago, nunha vella cinta de casete. O relato de Bará iniciase naquela Vilaboa na que Juan Lago, Juan da Ferreira, pasou a súa infancia. Pouco foi á escola porque cando o seu pai tivo que regresar da emigración estadounidense por ter enfermado de silicose, tanto el como o seu irmán Ramón e as súas irmás Benita e Otilia tiveron que axudar á nai cos traballos da casa e do campo. Iso privoulle de moitas leccións mais deixoulle unha ben importante: ser consciente do que marcan as diferenzas sociais: "Había amigos meus que ían á escola dúas veces por día, pola mañá e pola tarde. Eu ía unha vez soa porque tiña que ir coa vaca, tiña que ir ao toxo, tiña a hostia en verso (...) Eu vía que iso era unha inxustiza e contra isto había que loitar", contou o propio Juan. Ser consciente desa inxustiza levouno a aceptar ser o secretario do Sindicato de Oficios Varios ao que se afiliara para intentar atopar un traballo asalariado que mellorase a economía familiar, nun tempo, o republicano, en que o organismo compartía coa Sociedade de Agricultores a sede construída polos propios obreiros. Desempeñou a tarefa animado polo seu pai, quen ademais lle axudou coas obrigas da secretaría até 1933, ano en que a silicose o levou á morte, mais ningún dos dous foi consciente nunca de que o emprego "realmente puidese ser moi perigoso". Ninguén podía adiviñar a barbarie que se ía desatar en xullo de 1936, mais para os golpistas era vital o testemuño de quen elaborara as listaxes de afiliación das agrupacións de clase de Vilaboa e axiña foron en busca de Juan, que acababa de quedar tamén orfo de nai. Levárono á sede do organismo, reconvertida polos fascistas en lugar de tortura, e intentaron que descubrise o agocho dos documentos: "De ningunha maneira eu podía entregarlles este libro que escondera nun lugar moi difícil de encontrar (...). Atáronme as mans e despois pasáronme un pau entre os cóbados e os xeonllos (...). Rematados estes preparativos xa podía comezar a obra de destrución: cantos eran non o sei. O que si sei é que había dous en permanencia: un preguntábame e o outro mallaba en min", contou. Nin con torturas conseguiron que falase e o silencio estivo a piques de custarlle a vida: "Subíronnos na camioneta para levarnos ao que se chamaba o paseo, que tiña ida mais non volta. Despois de rodar nada máis ca uns minutos chegamos á porta do cemiterio de Ponte Sampaio e fixéronnos baixar. Todos sabiamos o que isto representaba para nós". Mais como el era o único da remesa que nacera en Vilaboa, o cura da parroquia, o mesmo que logo non querería salvar a vida doutros fregueses, ordenou que o deixasen marchar. Co susto aínda no corpo agochouse no monte da Cova até que atopou un modo de evitar que o volvesen subir a un camión calquera noite: alistarse na Lexión e ir loitar no bando contrario ás súas ideas. Como conta Bará no seu texto, era un mozo que tiña que estar facendo vida na súa vila: buscando moza, sachando leiras ou facendo estradas, no caso de terlle saído o traballo que desexaba, ou como moito subindo a un barco para seguir os pasos do pai na emigración transoceánica. Mais alí estaba, despedíndose desde a estación de Redondela do futuro arrebatado. Díxollo el mesmo a Emilia, unha veciña de Paredes á que atopou xunto a vía: "Juan da Ferreira morreu hoxe" e nos seguintes anos, os peores que lle ía tocar vivir, actuou en consecuencia e evitou calquera contacto co pasado: "Nin escribín, nin nada de nada". Manter os ideais Pode que Juan non fose moito á escola mais aquela lección de pertenza de clase non se lle ía borrar nunca: el era quen era e non podía loitar contra as súas ideas. Por iso se pasou ao bando republicano na primeira oportunidade que tivo. Foi no seguinte decembro na localidade zaragozana de Cariñena e, para non ser descuberto, tanto el como outros compañeiros tiveron que ficar desde primeira hora da mañá até ben entrada a tarde metidos nun regato co auga xeada cubríndoos até o pescozo. E cando por fin cruzou a Fuentedetodos deberon de velo tan firme no convencemento que lle pediron que arengase os galegos que permanecían no bando sublevado para que tamén desertasen e deixasen de pelexar "contra os seus irmáns, que eran todos traballadores". Juan participou, entre outras, na batalla do Ebro e logo da toma de Barcelona iniciou o camiño ao exilio. Tras o paseo, o xeo do regato aragonés, o horror da guerra e as durísimas condicións afrontadas para cruzar os Pireneos, aínda lle quedaba a peor parte: sobrevivir aos campos nazis e tamén aos insolidarios amoreamentos de refuxiados habilitados no sur de Francia. "Naquela altura –lembra Bará– o Goberno francés e os principais medios xeran un clima de rexeitamento aos estranxeiros, sobre todo aos republicanos españois, que son vistos como perigosos extremistas e unha ameaza para o país". Nada do que pasa é novo. A maior parte dos militares son internados en Argeles Sur Mer, Barcares ou en Saint-Cyprien, que foi o destino de Juan, quen para sobrevivir tirou de enxeño: "Eu non quería baixo ningún pretexto que me enviasen de novo a España porque sendo desertor do exército en tempo de guerra estás condenado a morte automaticamente". Así que el e outros dous compañeiros de Vigo e Ourense decidiron escribir ao Centro galego de Cuba e pedir á comunidade emigrante, a mesma á que pertencera o seu pai, ser recoñecidos como nativos da illa caribeña. O truco deu resultado e a partir dese momento Juan Lago comezou a ser o cidadán cubano Alberto Martínez Sánchez, aínda que iso non evitou que acabase nun campo nazi co triángulo azul que marcaba os republicanos españois, considerados apátridas por Franco: "Fixemos estes papeis mais os alemáns non tiveron ningunha conta de que fosen papeis americanos, eu estaba cos españois e automaticamente eramos españois". Co temor á repatriación aínda presente intenta alistarse na Lexión Estranxeira mais non o aceptan, segundo el pola idade e a precaria situación física, así que se integra na 115 Compañía de Traballadores Estranxeiros. As CET eran unidades de operarios de apoio ao exército francés encargadas de facer traballos de interese militar como o reforzo de fortificacións que puidesen evitar a invasión alemá. É o paso definitivo na súa viaxe desde os campos de Vilaboa até os stalag nazi. Tras a ocupación alemá de Francia, os traballadores españois son internados nestes campos para prisioneiros de guerra e aí está Juan, nun stalag de Estrasburgo, cando as reunións decorridas tanto entre Hitler e Franco en Hendaya como entre Himmler e Serrano Suñer en Berlín e Madrid, deciden a sorte dos presos republicanos. A ditadura franquista deixa en mans dos nazis a quen, polas súas ideas, retiraran a condición de españois, e a partir de xuño de 1940 os novos apátridas serán trasladados a campos de concentración de Alemaña, Polonia e Austria para que sirvan de man de obra escrava ou de non servir, para seren exterminados. O convoi de Juan parte o 13 de decembro con outros 845 deportados. Viaxan máis dunha semana, até o 20 de decembro, nun vagón de gando, en condicións extremas, para arribar no inferno de Mauthausen: "Alí parece que entras nun mundo novo, un mundo salvaxe onde os alemáns non fan máis que ajn ajn –na gravación emite sons guturais– a trompazos co fusil, a patadas (...). Estaba todo construído para que un home dure tres meses (...). A primeira cousa que facían os alemáns era esnaquizar a persoa para convertelo nun xoguete da súa vontade", contou ao afillado. Nese proceso de deshumanización, o vilaboés deixou de ser Juan Lago e mesmo Alberto Martínez para converterse nun triángulo azul, o 4989, e perseguir un único obxectivo: aguantar un día máis, co medo de que a seguinte ducha fose a última, inmerso en interminábeis xornadas de traballo das que só podían repor forzas coas landras queimadas cocidas que os nazis chamaban café, os dous anacos de pataca e nabo en auga sucia ao que lle dicían xantar, e o carozo de pan duro que repartían na noite. Juan foi consciente de que non podía sobrevivir con ese menú como único sustento do traballo escravo na canteira e comezou a meterse cada madrugada nas cociñas para roubar mondas de patacas, nabos podres, calquera cousa que levar á boca. E a fin de fuxir da canteira finxiu ser mecánico, carpinteiro, albanel, calquera traballo medianamente especializado que o afastase de picar pedra. Até barbeiro. Pode que iso lle salvase a vida: Facerse pasar por perruqueiro para ter unha tarefa máis doada, polo menos fisicamente, pois unha das responsabilidades que levaba aparellado o traballo era rapar todo o pelo corporal a mulleres presas que os nazis prostituían para pór ao servizo, xa non dos gardas, senón dos propios presos. Porque dereito a comida non tiñan mais até aos homes con menos dereitos se lles outorgou telos todos sobre os corpos das mulleres, dobremente vítimas: "Fíxate ti até onde pode ir a hipocrisía, a falta de sentido, de respecto", razoou Juan ante o seu afillado naquela entrevista. Do seu paso, primeiro por Mauthausen e, desde xuño de 1944, por Ebansee, quedáronlle dúas lembranzas especialmente dolorosas: o trato ás mulleres e ás crianzas –chegou a estabelecer unha relación de amizade que durou sempre cun orfo húngaro, Zoltan Grün, ao que coñeceu no segundo dos campos– e a morte de compañeiros: "Vin por exemplo dous irmáns abrazarse e tirarse desde o alto da canteira, que tiña 180 chanzos... tiráronse abaixo, esmagáronse", conta. Tamén un amigo seu pediulle xusto antes de ser gaseado "no célebre camión ese co tubo de escape que entraba dentro" que se sobrevivía fose a Valencia a contar á súa muller como morrera. Reencontros coa familia tras vivir un inferno Na primavera de 1945, coa liberación dos campos por parte das forzas aliadas, o vilaboés puido por fin recuperar a súa identidade e xa consta como Juan Lago nos documentos que sobre os sobreviventes do Holocausto conserva a administración dos Estados Unidos. Asentouse en Francia onde casou con Germaine Campos, filla dun emigrante murciano, e tivo unha filla, Viviane, que este outubro viaxou a Vilaboa coa súa descendencia para homenaxear o seu pai na mesma canteira de Paredes á que el se achegaría a partir de 1963 para celebrar as festas de San Xoán coa familia que estivera máis de dúas décadas sen poder ver. Tras a fuxida do 36, o seguinte encontro co seu irmán Ramón foi en París 24 anos despois, en 1960, e terían que pasar outros tres até que, conseguida a cidadanía francesa, puido volver a unha Galiza aínda oprimida pola bota da ditadura contra a que non deixou de loitar. As súas ideas levárono a participar en manifestacións obreiras de Francia, a integrarse na Asociación de Deportados de Mauthausen ou a participar nos actos do 40 aniversario da liberación dos campos. 40 anos despois, foron a súa familia e a súa vila natal quen se xuntaron na canteira de Paredes para destapar unha placa que recolle os principais fitos da vida dun vilaboés que é un exemplo de loita contra esa mesma intolerancia que volve bater hoxe nas portas de Europa. Os presos do comité de resistencia Cóntase en Triángulo azul, 4989 que tanto na época do campo de Mauthausen como na de Ebensee, Juan Lago formou parte do chamado Comité Internacional, formado por presos de distintos países que intentaban organizar unha sorte de resistencia que acabaría resultando clave cando, a comezos de 1945, os alemáns decidiron, segundo explica no seu texto Luís Bará, encerrar a todos os presos nos túneles de Ebensee e facelos voar con dinamita. O Comité conseguiu sublevar boa parte das case 16.000 persoas que permanecían no campo daquela para que desobedecesen as ordes dos nazis, xa en desbandada, e evitar así un auténtico masacre. O que non puideron evitar foi a represalia que parte dos xa liberados cometeron contra aqueles detidos que colaboraran cos nazis, os chamados kapos, e que, segundo se recolle na publicación, actuaran nalgúns casos en contra dos seus iguais "da maneira máis cruel e desapiadada". O terror que sempre o perseguiu nos soños Cando a súa filla Viviane era pequena, Juan Lago e Germaine Campos viaxaron con ela até Saint-Cyprien, onde estivera preso: "Tan pronto como chegamos alí tiven que parar o coche porque non podía aguantar dos nervios. Porque eu pensaba: Pensar que fai uns anos estiven aquí como un preso, sen un real, sen un céntimo, sen un patacón, sen unha camisa, sen nada... E que hoxe estou paseando por aquí co meu coche, coa miña filla e cun pouco de diñeiro... Pensaba: Como tiven tanta sorte, tanta sorte, e xa empecei a chorar". Tamén a propia Viviane lembrou en Paredes que moitas noites a espertaban os berros do seu pai, e a súa nai explicáballe que só era un pesadelo, que seguía soñando que estaba nos campos de concentración nazis. O terror perseguiuno até que en 1996 o alcanzou a morte. Foi en Francia mais, como era o seu desexo, os seus restos foron trasladados á Galiza e enterrados polo seu irmán no panteón familiar de Cedeira, en Redondela.