Resisten as linguas sen Estado?

A idea de que as linguas minorizadas poden sobrevivir sen un Estado propio pode resultar tranquilizadora, mais oculta unha evidencia: aquilo que resiste sen Estado faino case sempre en situación de emerxencia, pendurado da boa vontade social e de políticas reversíbeis a golpe de decreto. A consigna de que chega cunha comunidade activa e con accións paliativas esquece que o Estado controla o ensino, a xustiza e a economía, e que a lingua oficial concentra o prestixio e o poder. Teóricos como Stephen May ou Sue Wright lembran que o Estado-nación se edificou arredor dunha lingua elevada a norma única, mentres as demais eran relegadas ao folclore ou á intimidade doméstica. Nese marco non hai igualdade de oportunidades entre idiomas con e sen Estado: hai xerarquías moi marcadas. Mesmo cando existen políticas de protección, a lingua minorizada sobrevive á mercé de maiorías políticas cambiantes e da lóxica do mercado. Non hai unha estratexia para a integración en galego, o modelo educativo mantén un enfoque his-panocéntrico O caso galego condensa esa tensión. Oficial no papel, o galego queda desprazado na práctica por un español que domina o ensino, a economía, a xustiza e os medios de comunicación. Os estudos de uso describen ese desprazamento continuo entre a mocidade, cun galego reservado ao simbólico. Non se pode falar, pois, de convivencia senón de substitución, e en que o marco legal se incumpre; sen un reforzo real no ensino, na administración e na empresa, a cooficialidade apenas disimula a perda de espazos. O movemento asociativo coñece os límites do dinamismo comunitario. Manifestacións, campañas, asesoramento xurídico e actividades culturais manteñen vivo o idioma onde as institucións se desentenden, pero non poden substituír a acción dun poder público que segue a lexislar obviando as linguas propias. Confiar a supervivencia dunha lingua só na sociedade civil, mentres o Estado opera noutro código, é como querer converter o heroísmo nunha política lingüística de baixo custo. Lingua e migrantes A investigación sociolingüística recente engade un punto de vista incómodo. O artigo de Nicola Bermingham e Gwennan Higham sobre inmigrantes como novos falantes de galego e galés mostra que estas persoas están dispostas a aprenderen as linguas se teñen vantaxes prácticas. Con todo, o estudo revela barreiras persistentes, oferta formativa insuficiente, dúbidas constantes sobre a súa lexitimidade e falta de políticas reais de integración a través da lingua minorizada. No caso galego, as barreiras teñen máis a ver coa forma en que se organiza o acceso á lingua que cos prexuízos: a oferta de cursos é escasa, non hai unha estratexia para a integración en galego, o modelo educativo mantén un enfoque hispanocéntrico, fóra da aula hai poucos espazos onde usalo e as condicións laborais fan difícil dedicar tempo a aprendelo. Para alén das dificuldades que sofre quen tenta incorporalo á súa vida e facelo valer no emprego e na administración con mínimas garantías. Relatos optimistas Todo isto debilita os relatos optimistas sobre unha transición xusta a un modelo "cívico" nos territorios sen Estado. O que se observa é unha certa ampliación do valor económico das linguas minorizadas –como tránsito do orgullo ao beneficio–, mentres as fronteiras simbólicas permanecen. A lingua preséntase como recurso aberto para quen quixer "sumarse", mais continúa administrada como patrimonio dun grupo definido e subordinada á lingua estatal, de modo que a súa capacidade para funcionar como lingua de cidadanía compartida é moi limitada. Se volvemos á pregunta inicial –poden sobrevivir as linguas sen Estado?–, a resposta non debería ser inxenuamente afirmativa. Poden manterse durante décadas se hai transmisión familiar e se mantén o activismo, mais mentres non exista un poder político disposto a situalas no centro da vida pública permanecen estruturalmente subordinadas. No caso galego, a diagnose reiterada é que, se non muda esa correlación de forzas tamén no plano estatal e europeo, o idioma avanzará cara a un adelgazamento demográfico e simbólico que corre o risco de convertelo nun signo reverenciado mais alleo á vida cotiá. Quizais, entón, a cuestión non sexa unicamente se unha lingua pode sobrevivir sen Estado, senón que vida colectiva se lle oferece: unha existencia residual e, ou unha presenza plena na vida pública, con poder xurídico, económico e comunicativo. Mentres esta segunda opción non se traduza en leis fortes, recursos estábeis e obrigas para as institucións, a supervivencia das linguas sen Estado seguirá a ser fráxil, dependente da resistencia das persoas que se negan a renunciar ao seu idioma.