Unha expedición submarina para entender un país

Para coñecer un país, o usual é percorrer os sitios turísticos, falar coa xente e mesmo ler algunha novela que deixe á vista as maneiras coas que esas xentes empregan para representarse a si mesmas, para pensarse. Con todo, en ocasións, unha boa maneira de coñecer un país como a Arxentina pode ser unha expedición submarina. Entre polbos, estrelas de mar e corais hai moito máis para aprender da política austral que nos xornais ou nos debates televisivos. É exótico? Non tanto como pode ser exótico ese país inexplicable. A case dous anos do goberno "libertario", segundo o presidente Javier Milei, o termo que repite ata o paroxismo pero que poucos interpretaban en decembro de 2023 rematou sendo isto: unha caída da inflación de todos os prezos cada mes, mes tras mes, de tal xeito que, ao recibir o salario, é imposible calcular, por caso, cantos litros de leite será factible mercar os próximos 30 días. Esa foi a realidade arxentina durante décadas e décadas desde os anos 70 do século pasado. É un caso de estudo para os economistas e presenta dúas hipóteses básicas: a primeira, como di o manual de Economía, que a inflación é un proceso monetario. A segunda, que a inflación é un mecanismo que se emprega no país austral para redistribuír a riqueza quitándollela aos que menos teñen, pola forza dos prezos dos alimentos e servizos, para que acumulen os que máis teñen. O debate leva moitos anos. As solucións sempre foron así: temporais e dramáticas. E como nunha espiral, estase vendo que esta estratexia aplicada por Milei non ten novidade ningunha. A case dous anos do goberno "libertario", o que tamén aprendeu a xente na Arxentina é que ese termo implicaba unha xibarización do Estado. Menos xente, menos oficinas, menos burocracia prometíase. O resultado é outro: unha partida contaminada dun produto médico chamado fentanilo (si, o que sementou adictos perdidos alcumados "zombies" por todos os Estados Unidos) foi aplicado a ducias e ducias de pacientes mesmo aínda que había unha denuncia ao laboratorio. A traxedia é inmensa. Van cen mortos e aínda haberá moitos máis. É unha das máis grandes desfeitas do país. Como foi posible? Foi posible porque non había técnicos abondo para controlar. Menos Estado, o paraíso libertario, adoita implicar máis mortes. Unha estrela con cu O desfinanciamento das universidades públicas do sistema científico-tecnolóxico nacional e da sanidade, cébase con especial énfase no Hospital de Pediatría Garrahan, un centro de alta complexidade que recibe bebés e nenos de todo o país e que chegan aí xa sen esperanza. Cada ano, pasan polo Garrahan 600 mil familias, fanse 10 mil cirurxías, ten 534 camas pediátricas das cales 132 son de UCI. O Garrahan ten 18 quirófanos e 200 consultorios. O Garrahan é o inimigo declarado de Milei e dos militantes libertarios que cualificaron os médicos que aí traballan (referencia rexional nas súas especialidades, académicos e investigadores) de "parásitos". A case dous anos do goberno "libertario", hai non poucas enquisas que din que o ensino público, o Garrahan e a ciencia son problemas para Milei porque baleiralos e sinalalos como inimigos é enfrontarse a aquilo do que presume a sociedade arxentina. A mesma que votou a Milei (aínda que gañou a presidencia no ballotage porque acadara arredor dun terzo dos votos totais, outro terzo para o peronismo e outro para o resto dos partidos). Unha estrela de mar pode expresar mellor que moitos políticos cal é a identidade nacional da Arxentina Foi entón que unha noite 30 mil persoas conectaron desde o ordenador cun robot que exploraba o fondo do mar arxentino á altura da cidade de Mar del Plata. Mentres lentamente as pinzas da máquina cortaban un anaquiño de coral e gardábano nunha caixa, unha bióloga explicaba que era o que a cámara enfocaba. O entusiasmo da científica era conmovedor. Levaban aí, no medio do mar, guiando o robot submarino un par de días cando apareceu unha estrela que tiña cu. A foto volveuse meme. O meme percorreu as redes. Os medios falaron da estrela con cu. E na transmisión, case á medianoite, chegaron en vivo entón ás 80 mil persoas. A campaña chamouse "Underwater Oases of Mar Del Plata Canyon: Talud Continental IV" e permitiu descubrir unhas 40 especies mariñas novas. Hai moito do que a Arxentina é neste feito. Os arxentinos gañaron un concurso para empregar o equipamento e a asistencia que ofrece o Schmidt Ocean Institute. Presentáronse como o Grupo de Estudios del Mar Profundo de Argentina (GEMPA), no que participan ducias de científicos, pero o grupo, en verdade, non ten oficina, non ten ordenadores nin ten nada. É, apenas, un grupo de WhatsApp no que coordinan accións. Así, máis de 30 especialistas de distintas axencias, universidades e centros científicos arxentinos partiron a explorar o canón submarino Mar del Plata, un enorme val debaixo do mar a uns 300 quilómetros das praias desa cidade que é sinónimo de vacacións para o país. Durante horas, guiaban o robot, coleccionaban peixes, corais e bichos incribles, mentres comentaban, contaban, rían, explicaban. Estiveron no buque de investigación R/V Falkor (too) do Schmidt Ocean Institute (SOI) entre o 23 de xullo e o 12 de agosto e todas as inmersións do robot foron transmitidas por streaming. Para cando volveron, eran lenda. Se a meirande parte das campañas do instituto Schmidt Ocean tiñan unha media de catro mil visualizacións, esta expedición tivo por media cincocentas mil por inmersión, cun total de case 18 millóns nas tres semanas de duración. Estaban nos ordenadores, nas pantallas dos bares, nas televisións das familias, dos ximnasios, dos móbiles nos buses, das consultas médicas... Que viron os arxentinos aí? Anémonas, pepinos e ourizos de mar, caracois, corais e crinoideos, entre outras especies que veñen de ser descubertas. E unha estrela con cu. "Presenciada por adultos e nenos, marcou un fito científico e tecnolóxico que permitiu descubrir 40 novas especies mariñas e unha diversidade inesperada en corais de augas frías no canón submarino Mar del Plata a unha profundidade de 3.900 metros", explicou o Conicet, a maior axencia científica pública. Que viron os arxentinos aí? Que a ciencia nacional pode falar de ti a ti coa ciencia do mundo, que o Estado garante calidade, que o coñecemento está en mans de persoas comprometidas que non son "parásitos" e que unha estrela de mar pode expresar mellor que moitos políticos cal é a identidade nacional.