Ferrocarril central galego: vellos debates e novas necesidades

A finais do pasado mes de agosto o Ministerio de Transportes e Mobilidade Urbana anunciou que realizará un estudo sobre a construción dunha conexión ferroviaria entre Santiago de Compostela e Lugo. Estudaranse dúas posibilidades: conectar as estacións de Ordes e Curtis e/ou construír un novo trazado conectando ambas cidades directamente. Malia estarmos aínda ante unha posibilidade afastada, este estudo esperta certo debate encol da articulación interna do transporte ferroviario en Galicia. A discusión sobre o ferrocarril en Galicia é, cando menos, centenaria. En 1925, tivo lugar o Primeiro Congreso de Economía Galega na cidade de Lugo. Gracias ao labor de Edicións do Castro temos ao noso dispor as actas deste congreso nunha interesante edición facsímile. Segundo conta o profesor Xan Carmona, a convocatoria do propio congreso xurdiu nun mitin en favor do "Ferrocarril Central Galego", chamado a unir as cidades de Lugo e Pontevedra/Vigo1. Promover a construción de dito ferrocarril foi unha das resolucións máis destacadas deste encontro. Primeiras vías ferroviarias As motivacións das persoas participantes no Primeiro Congreso de Economía Galega para a defensa da articulación ferroviaria interna estaban relacionadas coa idea de desenvolver endoxenamente o país. Buscábase conectar os dous principais polos de desenvolvemento económico en Galicia: a industria ao redor da ría de Vigo e gandaría de orientación mercantil (nomeadamente a lucense). Destarte, aspiraban a emular a experiencia catalá –vencellando territorios en vías de industrialización con outros experimentando modernizacións agrarias–. Tratábase, en suma, de que as e os gandeiros lucenses consumisen conservas viguesas e que as e os traballadores de Vigo ceasen tenreira de Lugo. Na altura, ambos produtos eran fundamentalmente exportados –por tren ou por mar – cara o estranxeiro. Búscase fomentar a exportación das nosas producións, mesmo a "exportación" do noso territorio e patrimonio a través da explotación turística Case cen anos despois, a rede ferroviaria galega segue reflectindo a orientación exportadora da nosa economía cara ao resto de España e Europa. Exceptuando o Eixo Atlántico (Coruña-Vigo), as principais vías ferroviarias conectan Galicia co centro do Estado español (nomeadamente, con Madrid). A lóxica da política pública de transportes –española, galega e local– semella continuar a senda do último século. Búscase constantemente fomentar a exportación das nosas producións cara o estranxeiro, incluíndo a "exportación" do noso territorio e patrimonio natural a través da explotación turística do mesmo. En consecuencia, o foco está posto na chegada da alta velocidade a determinadas cidades galegas –nomeadamente, aquelas en zonas con maior demanda turística–. O tren do futuro Case cen anos despois, somos un país distinto, sen dúbida moito máis desenvolvido. Porén temos, cando menos, dúas novas necesidades que convidan a repensar o noso sistema de transporte. Primeiro, o noso crecemento económico está nesgado cara ao Eixo Atlántico, onde se concentran as principais economías de aglomeración2. Así mesmo, somos un país tremendamente dependente das importacións enerxéticas non renovables: en 2022, case 80% da enerxía primaria transformada en Galicia foron importacións de petróleo, carbón e gas natural, segundo cifras do Balance Enerxético de Galicia. Nun momento no que enfrontamos os desafíos da transicións ecolóxica e dixital, dotarnos dunha rede de transporte público ben articulada pode resultar de axuda para acadarmos dous obxectivos complementarios. Por unha banda –nun contexto onde máis persoas poden escoller vivir e traballar en lugares distintos– para facilitar unha distribución máis homoxénea da poboación e da actividade económica e con ela un desenvolvemento económico territorialmente equilibrado. Por outra, para reducir unha das actividades relativamente máis contaminantes e dependentes dos combustibles fósiles do noso metabolismo social: o transporte privado. NOTAS 1. A historia do Congreso foi exposta nunha conferencia impartida con motivo do seu 85 aniversario. A presentación completa pode verse aquí. 2. Así o suxiren os datos aportados nunha recente publicación na que participei xunto cos profesores Michael L. Lahr e Edelmiro López Iglesias.