Equilibrio territorial, tamaño prestado e infraestruturas

O despoboamento dos concellos rurais ocupou un lugar destacado nos debates das recentes eleccións autonómicas, nomeadamente en Castela e León. A centralidade da cuestión é entendible: os concellos rurais españois perderon en promedio un 18% da súa poboación desde o ano 1900. Este retroceso contrasta co claro crecemento demográfico das grandes cidades españolas. A diverxencia entre espazos rurais e urbanos é moito máis aguda se tomamos un período temporal máis recente como referencia. Os efectos positivos das aglomeracións sobre o crecemento económico explican en boa medida a evolución desigual de zonas rurais e urbanas. Nun artigo publicado recentemente –Disruptive innovation and spatial inequality– Tom Kemeny, Sergio Petralia e Michael Storper describen como as innovacións máis disruptivas tenden a se concentrar cada vez máis en determinados puntos do territorio. Isto é, cada revolución tecnolóxica baixo o capitalismo concreta espacialmente a súa principal fonte de desenvolvemento. Esta realidade presenta desafíos no contexto español e europeo, marcados por núcleos de poboación relativamente pequenos e agrupados en áreas policéntricas. Crecemento económico Ante esta realidade, moitas das políticas públicas que procuran combinar re-equilibrio territorial con crecemento económico baséanse, implícita ou explicitamente, no concepto de "tamaño prestado". A intuición detrás deste concepto –acuñado por William Alonso a comezos dos anos 70 do século XX– é como segue. Aqueles lugares rurais ou intermedios conectados con grandes cidades benefícianse dos efectos positivos das aglomeracións económicas. Para que a innovación e o crecemento económico viaxen desde os centros metropolitanos ás periferias é indispensable que os actores económicos interactúen co menor custo posible. Aqueles lugares rurais ou intermedios conectados con grandes cidades benefícianse dos efectos positivos das aglomeracións económicas En termos das políticas públicas, isto xustifica a necesidade dunha política de infraestruturas que conecte axeitadamente as zonas rurais cos centros urbanos. Porén, pese a ser unha condición necesaria, a boa conexión entre cidades e periferias rurais non é condición suficiente. Cando menos dúas forzas poden operar en sentido contrario, facendo que zonas rurais vexan mesmo prexudicado o seu crecemento económico e demográfico conforme melloran as súas conexións cos centros urbanos. Son efectos aos que Paul Krugman chamou as "sombras da aglomeración". En primeiro lugar, determinados tipos de aglomeración urbanas operan coma un sumidoiro para coa actividade económica das zonas da súa contorna. Isto sucede, por exemplo, cando unha vila ou cidade está especializada nunha actividade cun rendemento moi destacado en comparación co resto de alternativas próximas. Cando as zonas rurais próximas melloran a súa conexión co lugar economicamente máis dinámico este atrae a forza de traballo e o capital ata o punto de baleirar os mercados da periferia. Redes de transporte De maneira complementaria, pode suceder que dous lugares estean próximos en termos xeográficos, pero desconectados en termos da súa estrutura produtiva, mercado laboral etc. Nestes casos, resulta moito máis complicada a interacción cos sectores máis dinámicos situados nas cidades. O rural que vén á nosa cabeza cando falamos da "España baleirada" constitúe un exemplo actual: espazos rurais cada vez mellor conectados que non aproveitan a súa crecente proximidade coas cidades ao careceren de empresas e forza de traballo con capacidade para interactuar cos actores económicos alí situados. A sociedade dual descrita por Xosé Manuel Beiras en O Atraso Económico de Galicia pode ser entendida tamén como un exemplo extremo deste tipo de situacións. A presencia destas forzas que dificultan ou mesmo impiden que os espazos rurais tomen prestado parte do tamaño económico das cidades suxire que as políticas de re-equilibrio territorial deben ir máis alá da mellora nas redes de transporte. En efecto, mellores conexións cos principais polos de crecemento son importantes. Pero estas poderán non ter o efecto desexado se non se logra que os espazos rurais (man)teñan a capacidade para a aproveitar os efectos positivos das aglomeracións ás que se lles pretende conectar. Complementar a política de infraestruturas con políticas de vivenda, de provisión de servizos públicos e orientación industrial podería ser unha vía, mais custosa iso si, de lograr unha distribución equitativa da riqueza no territorio.