Cociña e cosmética, novos usos da avea negra galega, cereal autóctono que se está a recuperar

O grupo operativo Avea Moura da Misión Biolóxica da Galiza, integrada no Centro Superior de Investigacións Científicas (CSIC), está a realizar un importante traballo de “recuperación e valorización” dun cereal autóctono do país, a avea negra, tamén chamada avea spigata. O proxecto comezou a desenvolverse no ano 2023 e conta xa con varios socios para recuperar este cultivo propio do país e polo en valor centrado no consumo humano. O xenetista da Misión Biolóxica da Galiza Bernardo Ordás capitanea un equipo que ten avanzada a recuperación deste cereal e a súa aplicación en eidos como a alta cociña, a cosmética ou a panadería. “Polos estudos xenéticos que realizamos temos claro que a orixe desta avea negra é Galiza”, explica Ordás a Nós Diario, “de feito é un dos cultivos de cereal máis galego”. Desde Galiza, a avea negra expandiuse á Europa atlántica. No país, o seu cultivo foise perdendo “como acontece con moitos cultivos en todo o mundo, de feito perdeuse 70% da diversidade de cultivos en todo o mundo até quedar basicamente arroz, trigo e millo, o resto desapareceron”, sinala Ordás. O Grupo Operativo Avea Moura ten acreditado a presenza desta variedade autóctona da avea na tradición histórica da Galiza. A primeira cita na que aparece esta avea data do ano 1000 nos libros do Mosteiro de Lourenzá (A Mariña), e no uso da avea para o consumo humano no país hai vestixios nos documentos do Mosteiro de Sobrado dos Monxes (Terra de Melide) que datan do ano 1300, “nos que unha raíña de Castela pagaba os monxes para salgar o pan de avea que consumían”, explica Ordás. Tamén apareceron na Mourela (As Pontes, Eume) restos de avea e centeo datados en 1300. Recuperación en Xinzo, Pontevedra e Mabegondo O proxecto ten en marcha “pequenos ensaios de cultivo das seis variedades da avea negra galega”, sinala Ordás. Trátase das variedades tradicionais Erbo, Estrada, Meis, Padornelo, Pastoriza e Xoio, que están a dar os seus froitos na terra en Xinzo (A Limia), no Centro de Investigacións Agrarias de Mabegondo (CIAM), Abegondo (comarca da Coruña), e nos terreos da Misión Biolóxica en Pontevedra. Logo da experiencia das primeiras colleitas, explica o xenetista que a avea negra “vai bastante ben sobre o terreo”, os únicos peros son, segundo sinala Ordás e pendentes de solventalos, “o problema do encamado e que é un pouco menos produtiva que a avea común”. Pola contra, o cultivo da avea negra ten amosado “máis resistencia en peores chans”, o que a convertería “nas cachenas dos cereais”, apunta Ordás. O persoal científico da Misión Biolóxica estuda os seus rendementos e as enfermidades que poida presentar o cultivo para ir perfeccionando a investigación. Tamén os laboratorios da Universidade de Santiago de Compostela analizan a avea negra galega para determinar con exactitude o seu poder antioxidante e a concentración do mesmo no cereal. Sobre as propiedades que esta avea autóctona ten, destaca a importante presenza nela de “avenatramidas” ou de “ácido azelaico”. Este composto, sinala Ordás, marca as diferenzas da avea negra galega co resto de variedades deste cereal, polo seu alto poder “antioxidante, con propiedades contra o alzheimer ou o colesterol”. Gastronomía e cosmética O proxecto de recuperación da avea negra galega ten xa socios en distintos eidos para a súa recuperación e uso no chamado “consumo humano”. Antigamente, sinala Ordás, os usos deste cereal na Galiza eran fundamentalmente “para forraxes”. Coa súa recuperación tentan agora no proxecto Avea Moura aproveitar as súas propiedades antioxidantes para introducir o seu consumo en eidos como a gastronomía, a cosmética e a elaboración de pan. O grupo operativo está a testar “con moito éxito” tres vías de valorización do cereal en produtos de alto valor engadido. No eido da gastronomía, o propietario e chef do restaurante Culler de Pau, no Grove (O Salnés), Javi Olleros, vén de introducir a avea negra na súa carta de elaboracións. O grupo reuniuse en Culler de Pau para probar algunhas das 15 elaboracións que Olleros está a facer co cereal autóctono. “Fixo un probiótico de avea negra, unha allada, pratos diferentes e moi ricos co produto”, sinala o xenetista Ordás logo de ter probado algunhas das elaboracións que Olleros está a facer cun produto do que destaca a súa “versatilidade e propiedades organolépticas”. Cosmética Milhulloa, en Monterroso (A Ulloa), tamén está a introducir a avea negra na súa gama de produtos, “usando neste caso a cascarilla do cereal unha vez separada do grao”. Granxa Maruxa e Milhulloa elaboran co cereal una crema facial para peles sensíbeis con rosácea e un hidratante vaxinal. A panadaría Da Cunha de Carral (comarca da Coruña) tamén está a introducir a avea negra nos seus produtos “usando 30% de avea negra”, explica Ordás, e pendentes de “darlle o valor funcional que ten e os beneficios para a saúde”. Agro en cifras: As hectáreas de cultivo de cereal non chegan ás 30.000 Das máis de 370.000 hectáreas de terreo cultivadas na Galiza -12% da superficie do país-, non chegan a 30.000 as que teñen cereal como cultivo, 8% do total cultivado. Segundo os datos da Enquisa de Superficies e Rendementos de Cultivos do Ministerio de Agricultura, Pesca e Alimentación (MAPA) relativos ao ano 2024, o total de cereais en grao producido na Galiza o ano pasado alcanzou as 29.000 hectáreas. Destas cifras, a enquisa sinala que 10.992 hectáreas corresponden a cultivos de trigo brando e duro. No caso do millo na Galiza, o número de superficie con este cultivo representou o ano pasado 11.392 hectáreas, ás que se suman outras 5.151 hectáreas de centeo, un total de 1.032 de cebada e no caso da avea as cifras do Ministerio de Agricultura cifran a súa produción no país en 117 hectáreas. En todo o Estado español a enquisa reflicte máis de 5,5 os millóns de hectáreas dedicadas ao cultivo dalgún cereal. Só Cantabria, as Illes Balears e a rexión de Murcia teñen menos superficie de cultivo de cereal que Galiza. Castela-A Mancha, Castela e León e Andalucía son no Estado español os principais produtores de cereais, entre as tres cultivan case 3 millóns de hectáreas do total de cereal do Estado.