Xosé María Álvarez Cáccamo gabea pola árbore xenealóxica da súa familia

"A literatura memorialística non é un xénero moi frecuente no noso sistema literario, ao contrario do que sucede noutras literaturas da nosa contorna cultural. Pero podemos asegurar que a de Xosé María Álvarez Cáccamo é unha excepción que lle outorga a esta variante unha altura literaria de enorme envergadura". Henrique Alvarellos, director de Alvarellos Editora, falaba así do último libro de Álvarez Cáccamo, Árbore arriba. Memoria das orixes, no que o autor se interna entre a ramallada da súa xenealoxía para facer unha crónica, entre poética e ensaística, que traza un percorrido por case dous séculos da sociedade galega. "Este libro nace da suxestión de dous amigos, Maurizio Polsinelli e Carmén Penín, que despois de moitas conversas sobre algunhas anécdotas que eu coñecía sobre algúns dos meus antepasados, e atraídos pola variedade de procedencias que confluían na miña familia, foron animándome a construír este texto", explica Cáccamo en conversa con Nós Diario. Xosé María Álvarez Cáccamo: "O papel da Xeración dos 80 na cultura galega non acaba de ser ben entendido" E, efectivamente, esa árbore xenealóxica nútrese de territorios tan variados como Francia, Austria, Italia, Alemaña, Castela, Catalunya, Cuba... Nun momento en que se considera a migración como un problema, resulta case irónico que unha das familias con maior "pedigree" da cultura galega teña as súas raíces no constante -e nada novidoso- movemento da humanidade a través do mundo."Todos, desde sempre, estamos feitos desa mestura de culturas, o que sucede é que no noso caso engárzanse peripecias moi variadas que van desembocar aquí", declara o poeta. E Alvarellos secúndao ao mencionar como un dos atractivos do libro "a imaxe de Vigo como un porto de arribada onde se atopa xente moi diferente que acaba por construír a identidade da cidade e do país". A memoria literaria A familia de Cáccamo está firmemente asentada no mundo da cultura galega: nela atopamos nomes ben coñecidos de persoas que se dedicaron á escrita, a edición ou a arte: Afonso e Berta Álvarez Cáccamo, Xose María, Emilio e Darío Álvarez Blázquez, Xerardo Álvarez Limeses, Emilio Álvarez Gimenez ou Darío Álvarez Basso son só uns poucos exemplos ben coñecidos. Pero na memoria recuperada neste libro, esa querenza non ocupa un lugar principal. "Trátase máis ben de recuperar e recrear unhas historias que, en algúns casos me foron acompañando desde a infancia pola tradición oral da familia e outras das que só tiña algunhas pistas, das que, en realidade, sabía moi pouco. Eu fago literatura, pero sucede que neste caso o material literario do que se alimenta o libro é a memoria". A traxedia Porén, a memoria individual convértese, en ocasións, nun vórtice fundamental da memoria colectiva. Iso sucede cando as forzas sublevadas apresan e asasinan o seu avó, Darío Álvarez Limeses, membro da Izquierda Republicana, o 30 de outubro de 1936. Un capítulo esquecido da loita nacionalista: Emilio Álvarez Gallego no galeguismo do Grove "Iso tínxeo todo de escuridade", afirma Cáccamo. "As cartas que envía o meu avó son estremecedoras; a violencia excedente -por empregar o termo do filósofo Francisco Sampedro- para causar terror é inherente ao fascismo, e a súa crueldade alcanzou unha magnitude aterradora". A traxedia non se cingue ao fusilamento do avó. O 17 de agosto do 36, os fascistas asasinan Alexandre Bóveda, home de Amalia Álvarez Gallego, sobriña de Darío Álvarez Limeses. Outros membros da familia son igualmente fusilados, encarcerados ou desterrados mentres que outros teñen que ir ao exilio. Celso Álvarez Cáccamo: "O meu pai non cantaba na casa; o único día que asubiou foi o da morte de Franco" "A miña familia, como moitísimas outras, padeceu o rigor do brutal programa de exterminio que se argallou desde as filas golpistas. Non hai que esquecer que o xenocida maior, Franco, declarou con total transparencia que si es necesario, fusilaré a media España". O libro de Cáccamo traza unha sombría ponte co presente: "A corrente de fondo da ultradereita, organizada ou espontánea, transporta até os días de hoxe ese mesmo substrato de lama necia e obtusa. Son as areas negras do resentimento", escribe. "A tropa algareira" Pero o libro tamén se recrea no relato "do tempo feliz daquela tropa algareira", e permite saber que o primeiro membro da familia a quen se lle coñecen veleidades literarias é Anastasio Álvarez y González, quen en 1850 escribe un tratado titulado Pistatrología Homeopática, o sea Profesión de Fe Médica Homeopática, que, di Cáccamo, "está moi lonxe do que hoxe entendemos por ciencia pero que en honor á verdade, está moi ben escrito". Tamén permite coñecer a anécdota -non se sabe ben se certa ou apócrifa- sobre o papel que tivo Afonso XIII no traslado de Giuseppe Caccamo, bisavó de Xosé María, desde Palermo a Madrid. Ou seguir o itinerario de Luise Marie Zimmerman, que viaxou desde o seu París natal até Viena, casou co pasteleiro Franz Frieben, e trasladouse a Madrid cos seus fillos, un dos cales, Franz -"o tío Paco", acabou traballando nun quiosco de prensa onde, de cando en vez. transmitía a noticia da venda dun exemplar de Queixumes dos pinos, de Pondal, que seica pronunciaba cun persistente sotaque alemán Káixumenes. Tui homenaxea o compromiso galeguista e democrático de Darío Álvarez Blázquez "A través de toda unha serie de escenas tratei de recompoñer o cadro familiar, sen pretender facer socioloxía. Pero, efectivamente, ao final do libro queda un pouso que, dalgún modo, permite coñecer un pouco mellor como evoluíu a sociedade neste século e medio. Ou polo menos unha parte dela", conclúe Cáccamo. "Sen a memoria perdemos a identidade" Alvarellos, explica o carácter de "excepción" na literatura galega da obra de Cáccamo, en canto cultivador da literatura memorialística. "El é un dos poucos que escribe, xa en 2006, unhas memorias, Memoria de poeta, no que repasa a infancia, o mundo dos escritores amigos, o compromiso coa lingua e político... En 2008, ano en que se lle dedica o Día das Letras Galegas a Xosé María Álvarez Blázquez publica Tempo do pai. E aínda se podería engadir As útimas galerías, que é unha obra de ficción, mais moi inspirada na figura da nai". "Non sei se é un traballo nuclear ou complementario na miña traxectoria como escritor", apunta Cáccamo, "mais é algo que parte da mesma pulsión literaria que serve de motor aos meu outros libros". Se cadra, ese impulso é o mesmo que o levou a asumir o seu compromiso político. "A primeira vez que souben do fusilamento do meu avó, tiven a vivencia íntima do antifascismo, sostido na ira, na ira política. Logo viron, obviamente, outras compoñentes da esquerda e do nacionalismo", engade. Talvez a única patria, como dicía Baudelaire, é a infancia. "A memoria da infancia funciona como substrato de moitos escritores. O seguro é que sen memoria non somos nada; sen ela perdemos a identidade individual e a colectiva", remata.