Os saberes vernáculos na construción dun futuro mellor

Durante moito tempo, os saberes vernáculos foron considerados, desde o punto de vista hexemónico e tecnócrata, prácticas rudimentarias e foron desestimadas e silenciadas, considerando aos seus portadores como colectivos marxinados. Non foron tidos debidamente en conta á hora de establecer proxectos de desenvolvemento social e económico e moito menos para establecer protocolos de conservación medioambiental. Con todo, paseniñamente, vai medrando a valorización e consideración dos saberes tradicionais, destacando o importante papel que desempeñan como fontes de resiliencia para reducir a vulnerabilidade e a exposición aos riscos asociados ás transformacións socioeconómicas e ecolóxicas que estamos a sufrir. As prácticas tradicionais serven tamén para moldear unha certa relación coa contorna natural, fomentando a miúdo nocións de respecto, tutela e conectividade cara ao medio ambiente. Os saberes tradicionais e as prácticas vernáculas son valorados non só desde a perspectiva da experiencia e dos coñecementos, senón tamén pola súa capacidade de resiliencia e adaptación ás novas circunstancias, pois son prácticas que se manteñen ao longo do tempo pero que se van reinventando e actualizando a medida que a contorna e as circunstancias cambian, converténdose en axentes de innovación dos cales tamén se poden extraer aprendizaxes para elaborar estratexias respecto de como afrontar colectivamente os retos do futuro. Hoxe é imposible negar que o patrimonio cultural inmaterial dun territorio constitúe unha ferramenta moi útil que pode contribuír ao desenvolvemento de propostas e estratexias de adaptación a estes cambios globais, ou á posta en marcha de proxectos de mellora social, medioambiental, cultural ou sanitaria a través do compendio de experiencias e coñecementos propios. Diversidade cultural Estas prácticas vernáculas, que agora comezan a valorarse, poden definirse como o conxunto de saberes que cada comunidade foi adquirindo e acumulando como patrimonio ao longo do tempo e que lle dá a facultade de aproveitar os recursos da súa contorna para conformar a súa forma de vida, para garantir a satisfacción das súas necesidades e para conseguir que o medio ambiente e os recursos naturais non perdan a potencialidade produtiva, desde unha óptica de sustentabilidade e equilibrio. Estes saberes mantéñense vivos no tempo, teñen un carácter dinámico, pero este proceso de adaptación faise sen perder o seu carácter arraigado na comunidade portadora, á cal dotan de identidade e sentimento de pertenza. Estes coñecementos transmitíronse de xeración en xeración e desenvolvéronse ao longo de moitos séculos de experiencia e observación nunha contorna específica. Como resultado, as prácticas e coñecementos vernáculos son altamente adaptativos ás condicións locais e poden ser moi efectivos para manter o equilibrio dos ecosistemas, para conservar formas de vida sustentables e para enfrontar os desafíos climáticos, por exemplo. Ademais, estas prácticas son un elemento fundamental do patrimonio cultural inmaterial e, por extensión, da identidade local. Perder os saberes e prácticas vernáculos pode ter un impacto na soberanía alimentaria, xa que a miúdo están relacionados coa produción agrícola e gandeira local Xa que logo, é fundamental documentar e preservar os coñecementos vernáculos, e traballar en colaboración coas comunidades locais para integralos nas estratexias de adaptación aos cambios socioeconómicos que estamos a vivir. A súa desaparición ameaza directamente a conservación da diversidade cultural. Os saberes tradicionais están baseados na optimización dos recursos naturais de cada paisaxe, buscando o equilibrio perfecto para que devanditos recursos sexan rendibles, se autorrexeneren e non cheguen a esgotarse, é dicir, os saberes tradicionais son formas sostibles de relacionarse coas paisaxes. Perder os saberes e prácticas vernáculos pode ter graves consecuencias, pois fai que as comunidades rurais poidan estar menos equipadas para enfrontar os efectos do cambio futuro. A súa perda tamén pode ter un impacto na soberanía alimentaria, xa que a miúdo están relacionados coa produción agrícola e gandeira local e coa conservación da diversidade de especies animais e vexetais. Por desgraza, en moitas ocasións, a viabilidade deste legado cultural inmaterial e dos seus portadores, así como dos recursos que necesitan, vense seriamente ameazados por iniciativas empresariais que pretenden implantar no territorio macroinstalacións industriais que nada teñen que ver coas ideas de conservación cultural, benestar integral e respecto mediombiental. Velaí o paradoxo dunha sociedade rica en saberes pero que dilapida o seu tesouro e o seu futuro por unha diabólica ilusión de progreso mal entendido. Xa me entenden de que falo. Atri non!