'O Primeiro Siza', unha mirada íntima sobre a obra do arquitecto portugués

O documental O Primeiro Siza, dirixido por Sara Nunes en colaboración con João Rapagão, propón unha profunda inmersión no nacemento da traxectoria arquitectónica de Álvaro Siza Vieira, a través da súa primeira obra construída: as catro casas de Matosinhos, Portugal. Nunes, cineasta lusa cunha traxectoria ligada ao documental cultural e ás relacións entre arte, territorio e memoria, achega ao proxecto unha mirada sensíbel e paciente, interesada máis na vida que nos planos. No filme encárgase de conducir o relato, artellar as voces e crear unha atmosfera que permita entender a arquitectura desde dentro: os corredores gastados, as historias familiares, até o paso do tempo sobre as paredes. Máis de sesenta anos despois, o filme revisita aquel lugar para preguntarse como unha arquitectura aparentemente sinxela é quen de modelar vidas, identidades e lembranzas. A xeración que habitou aquelas casas de Matosinhos, os seus descendentes e o propio Siza reconstrúen un relato que transcende a análise técnica, para converterse nun retrato vivo da relación entre espazo e existencia. A través dunha narrativa que combina entrevistas, imaxes de arquivo e unha cámara que observa con delicadeza, Nunes afonda nese encontro entre arquitecto e habitantes. O filme entende que a arquitectura non é algo creado en solitario, senón unha práctica social que se completa na vida cotiá. Escaleiras gastadas, portas reparadas e corredores que gardan conversas son, no documental, documentos de memoria tanto ou máis que os planos orixinais. Nunes afirma que non pensara facer un filme sobre Siza até que, en 2019, Rapagão a convidou a acompañalo a Matosinhos. O que atopou alí foi unha historia humilde, pero profundamente reveladora. Descubriu que aquelas casas contiñan non só a orixe dun dos arquitectos máis influentes da Europa contemporánea, senón tamén a historia dun país e dunhas familias que se transformaron ao longo das décadas. O documental deixa ver o que ás veces a arquitectura oculta: que cada obra é tamén un pacto entre expectativas, limitacións e afectos. Este enfoque dialoga, indudabelmente, coa presenza de Siza na Galiza. O seu traballo máis emblemático no noso territorio, o Centro Galego de Arte Contemporánea (CGAC), foi concibido cunha sensibilidade semellante: contextual, respectuosa e consciente da historia do lugar. A integración co convento de San Domingos de Bonaval e o diálogo entre volumes, luz e materia amosan un Siza atento ao territorio e á súa memoria. O mesmo ocorre co parque de Bonaval, deseñado xunto a Isabel Aguirre, onde a paisaxe e a cidade se reconcilian nun espazo público pensado para ser vivido, non só contemplado. A arquitectura ao servizo da sociedade A obra de Siza está sempre atravesada por unha idea: a arquitectura debe servir á sociedade. Esa concepción non pode desligarse do seu compromiso político e cívico, marcado polo apoio histórico á CDU, a coalición encabezada polo Partido Comunista Português. Siza participou activamente nas dinámicas culturais e urbanas que seguiron á Revolución dos Cravos, convencido de que o espazo construído pode contribuír a unha sociedade máis xusta. Sen converterse en protagonista do documental, este compromiso subxace na súa visión e aflora nas palabras do arquitecto, que fala sempre da arquitectura como un servizo público e unha responsabilidade ética. En O Primeiro Siza, ese compromiso maniféstase non como proclama, senón como práctica: o arquitecto lembra con humor os desacordos cos habitantes, as negociacións sobre materiais ou dimensións, e a vontade de facer arquitectura para xente real, con recursos limitados e necesidades concretas. O documental salienta como aquel primeiro proxecto foi un exercicio de aprendizaxe mutua, no que a creatividade se aliou cunha profunda conciencia social. O valor do filme reside tamén en devolverlle protagonismo ás voces dos residentes. Son eles quen explican como as casas influíron nas súas vidas, como se adaptaron e como sobreviviron ás mudanzas do tempo. Esa interacción entre as vivencias persoais e o deseño arquitectónico constrúe un relato que interpela tamén a nós, galegos e galegas, cando paseamos polo CGAC ou polo parque de Bonaval: recorda que a arquitectura a parte de ser forma, é experiencia. O Primeiro Siza é, en definitiva, un documental sobre arquitectura, pero tamén sobre política, memoria e comunidade. A directora Sara Nunes acerta ao mostrar que a obra de Siza é inseparábel da súa dimensión humana e do seu contexto histórico. Ao recuperar aquel primeiro proxecto, o filme convídanos a repensar o papel social da arquitectura e a importancia de construír espazos que dignifiquen a vida. Unha reflexión que, desde Matosinhos até Compostela, segue sendo necesaria. Arte e servizo: A arquitectura para a xente e o compromiso social A visión de Álvaro Siza lembra que todo grande arquitecto comeza levantando cousas moi concretas para xente moi concreta. Aquelas catro casas de Matosinhos non eran un manifesto estético, senón un acto de confianza entre un arquitecto e as familias que buscaban un fogar digno. O filme de Sara Nunes acerta ao devolverlle humanidade a Siza e, con iso, á arquitectura. Vivimos nun momento no que moitas cidades apostan por edificios rechamantes pero pouco pensados para quen os habita, e por iso o documental lembra unha idea básica: a arquitectura debe facilitar a vida da xente. Unha reflexión que tamén comparte a directora cando sinala que hoxe "non se pensa tanto na unidade familiar, senón que se pensa máis na produtividade e na produción". Para ela, a burocracia marca boa parte do proceso: "Pídeche unha serie de estándares e, talvez, fainos perder moito tempo en trámites, en vez de pensar verdadeiramente na vida que se vai ter nunha casa". A cineasta lembra que a crise da vivenda adoita medirse en números, mais non en experiencias reais: "Escoitamos cifras e datos, pero case nunca se fala de como imos vivir, de como será a experiencia de habitar esas casas". Por iso insiste en que deberiamos preguntarnos "que vivencias queremos ter, que persoas queremos ser, porque a casa nos transforma e contribúe a facernos como somos".