Performance: os corpos femininos como territorios de resistencia artística

Os corpos son protagonistas da actualidade: discriminados e maltratados por razóns de estética ou de orientación sexual, por pandemias e guerras, por violencia sexual, por condicións laborais desapiadadas, por enfermidades que os sistemas públicos de saúde non son quen de tratar... Talvez por iso o mundo da arte reclámaos como obxectos de reflexión e suxeitos das súas presentacións: a performance ocupa cada vez un espazo maior nas programacións de museos e galerías, ao tempo que as artes escénicas se deixan impregnar polos seus achados: as artes vivas que tamén incrementan a súa presenza en escenarios de todo o mundo. O corpo, por outro lado, comeza a ser visto como un lugar de resistencia política na década de 1960, debido sobre todo á aparición da segunda vaga do feminismo. As mulleres artistas, que se desenvolvían nun sector dominado polo masculino, tomaban os seus corpos como ferramento de traballo e como símbolo de protesta ante unha discriminación xa difícil de disimular. Se pensamos nos grandes nomes que foron construíndo a performance comó xénero artístico, as figuras que veñen á mente son as de mulleres: Yoko Ono, Gina Pane, Ana Mendieta, Carole Schneeman... No Auditorio da Galiza pódese ver até o 28 de setembro a exposición Facémolo co corpo. A performance é cousa de mulleres, que xera un relato sobre a historia da performance desde a década dos sesenta até hoxe, a través dunha selección de obras que visibiliza o desenvolvemento do xénero na Galiza. As obras pertencen a artistas galegas que protagonizaron as programacións de institucións e festivais e exposicións durante as últimas décadas. Mais tamén hai representación de artistas de fóra que contribuíron co seu traballo a crear e formar públicos para unha disciplina que se desenvolveu nas marxes do mundo académico e que, paseniñamente, foi tomando os espazos institucionais. Feminino plural: o festival Plataforma expándese por Compostela Nomes xa incontestables como os de Marina Abramović, Esther Ferrer, Anna Maria Maiolino ou Ana Mendieta súmanse aos dunha xeración que abriu camiño no Estado -La Ribot, Dora García, Olga Mesa ou Itziar Okariz- e aos das artistas que traballan agora mesmo baixo premisas que actualizan os traballos históricos: Ana Gesto, María Marticorena, Alejandra Pombo Su, Loreto Martínez Troncoso... Mostra de performance sen performances A exposición está comisariada por Mónica Maneiro Jurjo e Iñaki Martínez Antelo, que conforman a Cooperativa Performa, responsábel tamén da organización do Festival Performa. que se acaba de celebrar a sexta edición en Santiago de Compostela e prepara a segunda edición, para o mes de outubro, en Santander. En certa forma, a exposición do Auditorio podería describirse como unha continuación do festival por outros medios. "Este é un proxecto que tiñamos desde hai tempo e cando o Auditorio nos dixo que lle interesaba puxémonos a traballar", explica Martínez Antelo a Nós Diario."Por un lado, se te fixas, en todas as edicióins de Plataforma sempre houbo unha maioría de mulleres, porque son as que maioritariamente cultivan esta disciplina. De aí que haxa moitas conexións coa exposición. Por outro lado, Facémolo co corpo púñanos na tesitura de organizar unha exposición sobre performance pero sen performances. O que existe son documentos que dan fe dunha acción artística que tivo lugar noutro espazo e noutro tempo. A performance naceu nas marxes do mercado, pero este case sempre acaba absorbendo as manifestacións que lle plantan cara". Diálogo entre creadoras O obxectivo principal da mostra era exhibir a obra de artistas que tiveran presenza nas programacións galegas nos últimos anos, para observar con perspectiva a evolución do xénero no país. Mónica Maneiro: "A performance sempre foi unha maneira de expresión efémera e habitada por mulleres" "Tratábase de ver como operan desde a performance as artistas galegas e, ao mesmo tempo, comprobar se figuras maiores da disciplina como Abramović, Ferrer ou Mendieta, que viron as súas obras expostas na Galiza, deixaran pouso nas creadoras de aquí. Poñer en diálogo as obras de ambos grupos de artistas permite cotexar e contrastar a forma en que performance entra na Galiza", explica Martínez Antelo. Desde ese punto de vista, a mostra permite comprobar que a creación galega aguanta perfectamente esa confrontación, e que o xénero está a un gran nivel na Galiza actual. "Si, e iso non sempre ocorre. Nalgunhas exposicións colectivas nótase unha brecha entre artistas, ves que existe unha diferenza substancial entre unhas e outras, polas razóns que sexan. Non obstante, aquí vemos que as creadoras galegas poden estar en calquera selección que se realice sobre performance contemporánea, que resisten calquera comparación que se poida facer. E non é fácil, hai nomes con moito prestixio e cun gran percorrido internacional. De feito, sen a axuda da colección do CGAC sería moito máis difícil e máis caro organizar esta mostra", conclúe Martínez Antelo. Do poema a acción artística: unha vía de ida e volta Martínez Antelo subliña que á performance chegan creadoras "desde o mundo da arte contemporánea, pero tamén desde as artes escénicas, nomeadamente da danza". Pero a performance tamén contamina e se deixa contaminar por outras disciplinas como a literatura, como demostra o propio nome da exposición, extraído duns versos da poeta Chus Pato. 'Sonora', o que arde na boca de Chus Pato Durante o ano 2021, o artista Rodríguez-Méndez enviou periodicamente á poeta Chus Pato un caderno impreso á súa dirección postal. Cada caderno contiña cen obras e textos do artista. A poeta fixo unha selección de proxectos que tratan e investigan o concepto da morte. Desa experiencia xurdiu unha performance que tivo lugar en 2022 dentro da programación de Plataforma, Festival de artes performativas. Despois do convite a participar no festival, o artista Rodríguez-Méndez propúxolle a Chus Pato ler as notas tomadas por ela sobre os cadernos recibidos durante 2021. Ao rematar cada caderno, a poeta lía unha das ondinas recollidas no libro sobre o escenario do Teatro Principal de Santiago de Compostela. A acción tivo unha duración de catro horas durante as que o acceso ao teatro estivo aberto a quen quixese entrar.