Órganos e cinema

Grazas ao Proxecto de Catalogación e Difusión dos Órganos de Galicia canda outras iniciativas coma o 'Órgano da Compañía doutra maneira' ou 'De Lugares e Órganos', iniciamos hai tempo unha liña de traballo que nos levou a pescudar nas conexións entre os órganos e o cine, un traballo que non deixou de dar froitos e felices descubertas, que confirman unha máis rica e interesante presenza do órgano no cinema do que se podería pensar. O órgano tivo, desde moi cedo, o seu espazo nas salas de cine, sobre todo nos anos 20 do pasado século, pois algunhas delas nos EUA e tamén en Europa, contaban cun "órgano de cine" para acompañar as proxeccións. Estes instrumentos permitían, ademais de música, crear efectos sonoros coma campás, o timbre dun teléfono ou o galope de cabalos. Galicia contou cun destes órganos no Cine Fraga de Vigo, mais é probable que este fose concibido como instrumento de concerto e non como órgano de cine, xa que cando se inaugura o espazo, en 1948, as películas incorporaban xa son sincronizado. Del tivemos noticia hai algo máis de dez anos, a raíz dos traballos de catalogación, cando foi restaurado. Como era previsible, este órgano como tantos outros, caeu novamente no esquecemento metido en caixas nunha nave dun polígono industrial na Coruña, sen que ninguén mostrase interese algún malia as nosas advertencias. Do outro lado da pantalla Mais, sorprendentemente, o órgano non só serviu para amoblar salas de cine, senón que foi quen de pasar ao outro lado da pantalla e formar parte da esencia cinematográfica mesma. Citamos tres títulos que recuperamos para súa exhibición no ciclo 'De Lugares e Órganos', pola sorprendente relación que gardan con este instrumento. Paradigmático é O canaval das ánimas (Herk Harvey, 1962), un extraordinario filme de terror de baixo orzamento, hoxe filme de absoluto culto, que aborda temas inimaxinables para un filme de serie B. O insólito é nel o rotundo protagonismo do órgano, alén do oficio da organaría e de organista. En palabras de Andrés Cea, músico e investigador, esta sorprendente película debería ser de obrigado visionado para as persoas que estudan órgano. A música está presente ao longo de toda a cinta. O son do órgano permite crear unha atmosfera engaiolante e describir as mudanzas que sufre a mente da protagonista, Mary, logo dun traumático accidente. Pero alén diso, as escenas iniciais mostran con prolixidade as instalacións da empresa organeira Reuter de Kansas que, por certo, subministraba tamén órganos de cine. Pero, sobre todo, a película vira todos os tópicos cos que no cine se trata a figura do organista que, neste caso, é ademais unha muller que defende con afouteza a súa independencia económica e a súa profesión. No cine, os órganos permitían, ademais de música, crear efectos sonoros coma campás, o timbre dun teléfono ou o galope de cabalos O filme eslovaco Organ (Štefan Uher, 1965), capta de inmediato a atención pois é o instrumento o que dá título a unha magnífica película ambientada na Segunda Guerra Mundial, que narra a historia dun soldado, que busca refuxio nun mosteiro fuxindo dos fascistas. O instrumento e a súa música, canda o mozo desertor que, grazas ás súas calidades como organista, logra acubillo entre os franciscanos, son os auténticos protagonistas. Os órganos, pois na película soarán varios, preséntanse coma fío condutor que vai debullando os lazos que se tecen entre as personaxes, para botar unha ollada poética sobre as funestas relacións produto do totalitarismo e a súa sombra da que ninguén logra escapar. O ano pasado en Marienbad (Alain Resnais, 1961) obra emblemática da Nouvelle Vague, ten a particularidade de que conta cunha banda sonora composta, na súa case totalidade, para órgano. A escolla deste instrumento para un filme que trata de transgredir códigos no narrativo e no estético, pode sorprender, mais son as texturas que proporciona o órgano os elementos que transmiten o exacto ton de entresoño e ambigüidade no que realidade e irrealidade xa non se distinguen. A música é a única que ofrece claves para orientarse nunha estrutura narrativa non lineal de personaxes sen psicoloxía, de autómatas atrapados no tempo, nun ambiente elegante, elitista e decadente, movidos por engrenaxes que só a música parece accionar. Desde a súa estrea en pases privados, a película non deixou de dividir ao público entre a fascinación e a perplexidade, sendo desaprobada polo mesmo André Bretón. Pero non se escatimaron recursos para a música, desde o compositor até a intérprete, pasando polo órgano no que a música foi gravada. Todo un elenco que representa un momento moi notable na evolución da música do século XX.