A nostalxia como relato político: datos fronte ao mito dun pasado mellor

Xusto antes das vacacións do Nadal, unha estudante preguntoume se era certa a afirmación que estaba a escoitar ultimamente sobre que con Franco se vivía mellor. O aceno de sorpresa viuse interrompido por unha aclaración de imperiosa necesidade: eu aínda non nacera cando o franquismo, nin xusto despois, nin sequera moito despois (o último desfase temporal que esgrimín, por suposto, foi un exercicio de vaidade pura). Este fenómeno que incomoda e esixe análise fíxose máis visible nos últimos tempos: mozos e mozas que corean consignas autoritarias e reivindican un pasado que non viviron. Lonxe de ser unha excentricidade marxinal, esta escena revela unha batalla cultural en marcha, na que a nostalxia funciona como atallo emocional para explicar un presente incerto. Pero, resiste ese relato o contraste cos datos? A consigna sobre que antes se vivía mellor non opera como tese histórica, senón como marco interpretativo. Simplifica o pasado, descontextualiza o presente e transforma o malestar en desexo de retroceso. Nese proceso reaparece a figura do ditador F. Franco non como obxecto de memoria crítica, senón como símbolo de orde. O problema non é probablemente a evocación, senón a desinformación que a sostén, é dicir, o baleiro absoluto tras da proclama. Emoción fronte á razón Os datos dispoñibles desmenten a idea dun declive xeneralizado do benestar. Segundo o INE, a esperanza de vida no conxunto do Estado supera hoxe os 83 anos, fronte aos pouco máis de 73 a finais dos anos setenta. As mulleres pasamos a ser suxeitas de pleno dereito. Con autonomía. Con posibilidades de decidir sobre nós desde nós. Non importa que a proclama sexa falsa; importa que reduce a ansiedade, ordena o caos e proporciona unha ilusión de control A escolarización universitaria multiplicouse por máis de catro desde a Transición, e o acceso á sanidade pública aínda é hoxe universal. En termos de condicións materiais, a comparación histórica tamén require matices. A lexislación laboral anterior a 1980 permitía xornadas extensas, salarios baixos e unha protección social limitada. Hoxe, aínda que a precariedade xuvenil é un problema real –especialmente en vivenda e emprego–, existen dereitos consolidados: salario mínimo interprofesional, vacacións pagadas, prestacións por desemprego e marcos de negociación colectiva inexistentes no pasado autoritario. Todo isto sempre desde a óptica comparativa e nunca idealizada sobre como se seguen a soster estes servizos e dereitos na actualidade. Entón, se os datos contradín a nostalxia, por que funciona entón con tanta eficacia? Porque non apela á evidencia nin ao razoamento, senón á emoción. Nun contexto marcado pola incerteza estrutural –dificultades crecentes de acceso á vivenda, precariedade laboral, encarecemento da vida, imposibilidade de maternar e sensación de bloqueo vital–, os discursos neofascistas ofrecen algo enormemente atractivo: unha explicación simple para problemas complexos e un culpable claramente identificable. Non importa tanto que esa explicación sexa falsa ou incompleta; o que importa é que reduce a ansiedade, ordena o caos e proporciona unha ilusión de control. Xornalismo e ciencia A nostalxia opera así como unha síntese emocional: condensa frustración, medo e desorientación nun relato comprensible que promete seguridade sen complexidade. Fronte a un presente cheo de contradicións, preséntase un pasado idealizado onde todo parecía ter un lugar fixo, unhas regras claras e unha xerarquía estable. Ese pasado non se revisa con rigor histórico nin con datos, senón como construción simbólica. Non se pregunta quen quedaba fóra desa orde, nin que dereitos se sacrificaban para mantelo. O obxectivo non é comprender, senón tranquilizar. Quizais este mecanismo explique por que certos lemas autoritarios prenden especialmente entre parte da xuventude, pois funcionan como canles emocionais do malestar. Neste contexto, o xornalismo de análise e o método científico cumpren unha función cultural decisiva á hora de desmontar relatos nostálxicos e reaccionarios, porque introducen no espazo público aquilo que estes discursos tratan de evitar: contexto, complexidade e criterio. Nun tempo proclive á opinión inmediata e á certeza simplificada, estas prácticas non só informan: protexen a esfera democrática. Provén á mocidade de armas intelectuais. De capacidade de análise. De forza. Non calman a curto prazo pero colaboran na creación dun ideario máis xusto, menos trampón.