Meninas, vamos ao Vira

Arredor do 17 de maio Galiza encheuse de cantos grazas a que a RAG desta volta acertou de cheo ao decidir homenaxear as cantadeiras como axentes de produción cultural e artística. Foi unha decisión moi atinada a diferenza doutros anos en que a escolla non contentaba nin chegaba a tanta xente. O sete de maio tiven o pracer de escoitar a voz prodixiosa dunha cantadeira nova e innovadora, Su Garrido, no Play-Doc en Tui. Ela comentou que no galego temos unha palabra especial para indicar o lugar onde facemos a festa, o torreiro. No Baixo Miño tamén temos unha palabra especial para designar o lugar onde tocan os músicos, o corete (coreto no portugués). Non hai pobo que non se divirta coa música. Ver cantar e danzar sen a indumentaria tradicional, en calquera alargo ou praza, é unha delicia. Danzas colectivas fanse na rúa en moitos lugares, como o "larrain dantza" ("baile na eira") en Navarra, ou o "kolo" na área dos Balcáns. Mais a min, por proximidade, fascíname ver como bailan en Arcos de Valdevez ao compás das concertinas e as castañolas, no paseo do Recontro. Alí moita parellas fan unha enorme roda e dan voltas e reviravoltas de maneira acompasada baixo a dirección dun dos danzantes que os guía levantando simplemente unha man. E no centro, envolta no enxame de concertinas, a dona Rosa cantando en falsete á maneira miñota. Música popular A atracción pola nosa música tradicional fixo que investigadores estranxeiros se achegasen a Galiza para recompilar as nosas cantigas con métodos diferentes, como Alan Lomax, nos anos 50, e que agora está a revisar Mauro, un rapaz de Goián, xunto cun equipo dirixido pola etnomusicóloga Julia Andrés Oliveira, en Salamanca. Ou Dorothé Schubarth, que si se achegou á raia mollada e en Meder (Salvaterra de Miño, O Condado) recolleu de Laura a cantiga "sachadeiras do meu millo/ sachaim' o meu millo ben/ non miredes pró camiño/ que a merenda volaí vén", unha versión similar á de Millo verde de José Afonso. Estas semellanzas non resultan estrañas porque o Miño non entende de fronteiras culturais. O mesmo sucedeu alén Miño pois varios estranxeiros andaron a gravar a música tradicional como Kurt Schindler ou o interesantísimo Michael Giacometti, un activista cultural que interveu contra a visión mistificada do folclore nacional patrocinada pola ditadura. As cantadeiras encontraron un oco para poderen volver ser ouvidas en espazos públicos Ademais dos ranchos e rusgas, no Alto Minho tamén hai grupos de mulleres que cantan sen acompañamento musical, como as Cantadeiras do Vale do Neiva (Viana do Castelo), ou as Cantadeiras de São Martinho do Crasto (Ponte da Barca). Estes cantos a voces de mulleres, pasaron por unha fase de ocultamento ao longo do século XX, especialmente durante a ditadura en que se promocionaron os grupos folclóricos que lle daban máis importancia ao traxeamento á moda antiga e á coreografía. Depois de 1974, produciuse unha enorme recuperación da música popular como mercadoría comercial, mais o canto polifónico de mulleres seguiu relegado. Cantos de mulleres Curiosamente, grazas a grupos urbanos como o coro Cramol (1979) con Margarida Silva e Teresa Rebelo, que rexeitan os modelos estéticos anteriores e seguen o repertorio de Giacometti e F. Lopes-Graça, e máis mulleres como Isabel Gomes Silvestre cos cantos de Manhouce, volven ter presenza os cantos de mulleres nos palcos. Tamén axudou a diminución do número de ranchos, por non haber relevo xeracional por causa do traballo ou estudos fóra do lugar. Neste declive, as cantadeiras encontraron un oco para poderen volver ser ouvidas en espazos públicos. En 2020, despois de seren recoñecidos o fado (2011) e o canto alentejano (2014) como Patrimonio da Humanidade pola Unesco, máis de 360 cantadeiras, xa con máis formación, organizáronse en Viana do Castelo para candidataren as polifonías femininas tradicionais á Lista do Inventario Nacional do PCI. En Portugal, aínda que a lingua non está en perigo de extinción, tamén están preocupados polo mantemento e transmisión do seu riquísimo patrimonio musical tradicional entre a mocidade. O único xeito de romper co abandono é buscar estratexias de resiliencia e de sustentabilidade e ofrecerlle á mocidade unha representación da cultura tradicional menos pailana e máis atractiva. En Galiza, Uxía Senlle, que canta o vira que dá título a este artigo, ou Su Garrido Pombo que canta o que herdou ensarillándoo con novas instrumentacións, e moitas outras máis están a facer propostas menos ortodoxas que deixan atrás a época do folclorismo e dan paso a unha nova fase.