Letras Galegas 2025

Como é habitual, no espectro de traballos que agroman a propósito da materia reivindicada co gallo da celebración das nosas Letras ponse o albo en aspectos substantivos sobre esta temática. María Lado, en Canta, miña compañeira. O legado das cantareiras, indica que "Adolfina Casás Rama e Rosa Casás Rama (veciñas de Cerdeda), Eva Castiñeira (de Muxía) e tres das Pandeireteiras de Mens (de Malpica de Bergantiños), chamadas Prudencia e Asunción Garrido Meijende e Manuela Lema Villar" son representación das miles de mulleres cantareiras –invisíbeis na Historia, nas que puxo o foco Sarmiento– que, acompañadas de instrumentos, transmitiron o acervo da nosa poesía popular. En Maxicamente vella, eternamente nova, Carlos Callón apela á expresión "Anónimo foi unha muller", de Virxinia Woolf, debido a que "dá para pensar que nas elaboracións en que máis se perde a identidade de quen crea, sen ataduras do nome nin preocupación pola fama, é onde as mulleres tiveron un rol máis decisivo ao longo dos milenios". Xesús Alonso Montero publicou tamén este ano senllos volumes sobre esta temática. Dunha banda, Cántigas sociais recollidas do pobo, que é unha nova e actualizada edición do orixinal saído do prelo na popular colección O Moucho da viguesa editorial Castrelos, dirixida por Xosé María Álvarez Blázquez. E, doutra banda, Poesía e sociedade no cancioneiro popular galego. Dezaseis leccións. Schubarth entrevistou máis de 600 homes e mulleres e recolleu co seu chintófano gravador máis de 2.000 melodías que recompilou en sete volumes Entre outros moitos pormenores abórdase aquí o concepto de 'fistor', denominación que era de uso frecuente na bisbarra da Baixa Limia denantes de 1936 para se referir a calquera vate popular. Comprende "persoas non letradas (nin mestres nin seminaristas...), ás veces, moi probablemente, analfabetas, que tiñan esa pericia métrica e, en certos casos, unha faísca de poesía (ou máis dunha faísca). Hoxe, mercé a algúns eruditos moi curiosos de antano, coñecemos algúns nomes". Son estes os casos dos limiaos recollidos de Palmela de Lobios e Cateliña de Entrimo. Como se recoñece no conxunto das obras consultadas, é mester tamén botar a vista atrás e facer unha valoración das numerosas achegas publicadas. Así, amais do precedente do século XVIII e máis tarde do labor realizado na Época Nós, cómpre citar, entre outros, o Cancionero popular gallego, de Xosé Pérez Ballesteros, as Rimas populares de Galicia, de Manuel Murguía –nas que reuniu 4.000 cantares–, a Literatura popular de Galicia, de X. A. Saco e Arce, a Antífona da cantiga, de Ramón Cabanillas, o Cantigueiro popular da Limia Baixa, de Xoaquín Lourenzo 'Xocas', A poesía popular en Galicia, de Domingo Blanco e o fundamental Cancioneiro popular galego, de D. Schubarth e Antón Santamarina. Máis voces da poesía popular Esta investigadora suíza, quen realizou a primeira visita á nosa terra en 1978, "fixo de Galicia e do galego o seu fogar. Entrevistou máis de 600 homes e mulleres, visitou máis de 250 lugares e recolleu, co seu chintófano gravador, máis de 2.000 melodías que recompilou nos sete volumes" que conforman a aludida e monumental publicación. É esta unha cita do álbum ilustrado Sei cantar e sei bailar, inspirado na investigadora de Basilea, de cuxo texto se responsabiliza Eva Mejuto, mentres que Lucía Cobo o fai das ilustracións. No volume Cantareiras, de Icía Varela e Xosé Manuel Varela, inclúese un apartado que se titula "O tratamento actual da tradición a debate". Nel os autores fanse eco dunha reflexión de Xosé Manuel Sánchez Rei sobre a poesía popular galega. Esta cuestiona certas prácticas que xa vai sendo hora de reconsiderarmos, que teñen moito a ver cunha castelanización significativa do repertorio tradicional. De aí o sentido da seguinte sentenza que se reproduce: "Dúas preguntas que deben conducir non só á reflexión senón tamén á acción: 'Non se avanzou nada desde aquela? Debemos nós, os galegos e as galegas da actualidade, aplaudirmos esas mostras de interferencia?'. E co seguinte exemplo que erradicar: 'Hai formacións folclóricas cuxos membros se cobren con traxe tradicional e se converten en 'galegos/as enxebres' durante unhas horas para cantaren maioritariamente en español'". Conectando coa parte máis musical destas mostras tradicionais, no prólogo a Somos pandeireteiras, Mercedes Peón apela a pór en práctica unha efectiva transmisión. Así indica que este título "promove un proxecto de tocadoras que se dirixe especificamente ás tocadoras, coa firme intención de mudar o propio imaxinario das representacións musicais e artellar formas de comunicación coas novas xeracións para non afastalas de algo tan auténtico como é sermos tocadoras".