Incentivos públicos para artistas galegos

Cando se creou, en 1907, a Xunta para Ampliación de Estudos e Investigacións Científicas, o panorama formativo estatal era moi limitado polo que o daquela ministro liberal, Amalio Gimeno, estableceu un servizo de ampliación de estudos dentro e fóra de España para fomentar os traballos de investigación científica e o ensino. Seguindo o espírito da Institución de Libre Ensinanza (1876), esa Xunta realizou, ata 1936, un gran servizo para o desenvolvemento da ciencia e da cultura, concedendo 1.700 bolsas de estudo, das que 50 foron para bolseiros galegos como Afonso R. Castelao ou Vicente Risco. Incluso houbo, desde 1928, unha Comisión específica para Galicia, mais a XAE disolveuse por decreto, en 1938, aínda que seguirá funcionando, ata o remate da Guerra Civil, na zona republicana. Similares bolsas para estudos xa se viñan implantando en Galicia, desde o último terzo do s. XIX, a través das deputacións provinciais respectivas, coa finalidade de apoiar a vocación humanística de intelectuais e artistas prometedores, sen recursos suficientes para afrontar a necesaria saída de formación lonxe da casa, posto que se centralizaba na capital madrileña, sobre todo a través da Escola de Belas Artes de San Fernando, xunto co necesario complemento do estudo directo dos clásicos no Museo do Prado e o contacto con galerías, exposicións nacionais, mecenas ou clientes para desenvolver no futuro unha carreira profesional artística transcendente. Deste xeito, a primeira pensión artística galega sería coordinada pola Deputación de Pontevedra, xa en 1864, coa colaboración das de Lugo, Ourense e Coruña, para o escultor compostelán Juan Sanmartín de la Serna. Así mesmo, este mecenado oficial ou público estivo relacionado con encargos específicos ou compensacións varias por doazóns, que recibían os creadores polo traballo executado. Por exemplo, a Deputación de Lugo encargoulle á pensionada Maruja Mallo, en 1929, a pintura titulada Guía postal de Lugo para incorporar no Libro de oro de la provincia de Lugo de José Cao Moure. Esta creadora, nada en Viveiro (Lugo), tamén desfrutaría, despois, doutra subvención da Xunta de Ampliación de Estudios para unha estancia en París entre 1931 e 1932, que sería determinante na súa produción artística posterior. Traballo creativo Obviamente, estas poucas e pequenas axudas institucionais locais, regulamentadas sobre a marcha, a pesar de ser incentivadas pola II República, sufriron unha crise pola situación económica imperante a partir de 1933 e, tras o golpe de Estado, pola guerra civil. Porén, a concesión de bolsas por parte das deputacións para ampliación ou mellora da formación artística, retomaríanse nos anos corenta coa mesma finalidade e similar procedemento, consolidando a contrapartida da entrega de obra como obriga do pensionado polo apoio recibido e tamén para confirmar a súa evolución formativa. Eses traballos creativos recibidos como xustificante dos progresos realizados consecuencia da axuda foron tamén importantes para reunir as coleccións artísticas das deputacións e dos respectivos museos provinciais. Poderiamos dicir que as citadas actuacións eran paliativos insuficientes, sobre todo no difícil panorama da posguerra, aínda que condicionadas e/ou politizadas polo réxime. A primeira pensión artística galega, coordinada pola Deputación de Pontevedra, foi para o escultor Juan Sanmartín de la Serna No caso da Deputación de Lugo, segundo apunta María Quiroga, comezouse co pensionado directo de artistas en 1889, cunha axuda ao pintor Manuel Salgado López para realizar estudos en Roma e rematou coa concedida a Buciños, en 1956, computando un resultado total de trinta creadores lucenses, dos que só houbo tres mulleres: Maruja Mallo (entre os anos 1926-1929), Julia Minguillón Iglesias (1927-1933) e Julia Isabel Pernas Bujados (1941-1947). Ao fío dos pensionados da citada institución, mencionaremos que o Centro de Arte Raíña Sofía acaba de inaugurar unha gran retrospectiva sobre Maruja Mallo e o Museo Provincial de Lugo exhibe, até o 2 de novembro, outra dun escultor chantadino que tamén disfrutou desas axudas nos anos 40, con excelente aproveitamento e resultados: E. Rodríguez Osorio. A investigación dos artistas galegos beneficiados con este tipo de bolsas de estudos dentro do contexto da historia da arte, supón tamén un percorrido polos feitos socioculturais do seu tempo, os condicionamentos creativos, a ausencia de redes de formación e divulgación no territorio, as carencias estruturais xerais, necesidades de apoio económico, a traxedia da emigración e do exilio despois… en fin, unha iniciativa filla do seu tempo, despois readaptada, que cumpriu unhas expectativas concretas adaptándose ás circunstancias, ata esmorecer nos anos sesenta do pasado século.