A festa de San Xoán e o lume da nosa cultura

Entramos no tempo do solsticio de verán e con el chega unha das festas máis significativas da nosa cultura: a festa de San Xoán. No plano simbólico, a véspera do 24 de xuño representa o triunfo da luz sobre as tebras e as fogueiras de San Xoán rememoran o día máis longo do ano e a noite máis curta. O Sol sempre foi fonte de vida, símbolo de fertilidade e, por extensión, de divindade. Por iso moitos pobos da antigüidade celebraban estas datas nos seus calendarios festivos e relixiosos. O cristianismo achegou estas celebracións á súa esfera e a festa pasou a dedicarse a San Xoán Bautista pois, segundo a súa haxiografía, este naceu o 24 de xuño, cristianizando, así, o solsticio de verán, que cae entre o 20 e o 22 de xuño, pero conservando moitos dos vellos ritos e crenzas pagás. Auga, lume e herbas Como dicimos, a festa vén de antigo. Gregos, romanos ou pobos célticos celebraban estas datas con ritos onde os lumes adquirían gran relevancia. O actual San Xoán, xa que logo, marca o solsticio de verán e a partir desa data os días empezan a minguar. É a noite na que reinan as forzas sobrenaturais, o que lle confire o carácter dunha noite máxica, onde é posible que acontezan cousas que en datas normais non sucederían. É precisamente o feito de ser unha noite fronteiriza no plano temporal o que lle confire un carácter liminal e máxico, de pura potencialidade. De aí que esta noite solsticial sexa propicia para as curacións milagrosas, para a purificación, para os ritos de protección, para a adiviñación e os oráculos, para a presenza de seres feéricos, como as mouras, ou para as trasnadas de seres malignos como as bruxas, así como para outros prodixios da natureza, como ver danzar o Sol na mañanciña de San Xoán. Aínda que as tradicións galegas do San Xoán non son todas as mesmas en cada zona, si é unha festividade na que a auga, o lume e o mundo vexetal cobran especial protagonismo, despregando unha panoplia de símbolos, ritos e crenzas que amosan a riqueza e a fondura da nosa cultura tradicional, e do valor desta noite ritual e de celebración colectiva. É unha noite máxica, para soñar e para manter vivo o lume da nosa cultura e identidade Nesta noite recóllense diferentes herbas aromáticas —as herbas de San Xoán— que se deixan en auga toda a noite ao relento para lavarse con elas a primeira hora do día seguinte. A noite das fogueiras sáltase tres veces por riba do lume, ou un número impar, para purificarse e obter saúde todo o ano e, ao día seguinte, facíase pasar ao gando por riba das cinzas da fogueira cos mesmos fins protectores. Nesta noite colócanse determinadas plantas apotropaicas nas fiestras e portas para impedir a entrada dos malos espíritos ou a acción maléfica de bruxas e outras entidades escuras. Tal é o caso do fiúncho, as espadanas, o sabugueiro, as fentas ou os estralotes. Tamén existe a tradición de ir beber a auga das sete fontes con fins protectores e salutíferos. Relacionado coa auga está o rito da Flor da auga, prodixiosa tona do manancial que hai que recoller antes de que arraie o Sol. Se temos un limoeiro ou laranxeira que non dá froito, esta é a noite adecuada para varealos cun pau e asegurarse, co fustigamento ritual, que a árbore comece a producir. O mesmo se fai coas redes cando non entra a pesca. É unha noite favorecedora da fertilidade, de aí o famoso baño das nove ondas para propiciar o embarazo. E, como dixemos, estamos ante unha noite oracular, adecuada, pois, para adiviñar o porvir. Caos e renovación Ocultos na escuridade da noite de San Xoán, a mocidade percorre a parroquia collendo cancelas, carros e outros elementos da casa, que despois deixan agochados nos camiños, no adro da igrexa ou noutras casas. Atráncanse camiños, tapónase fechaduras ou chamineas... En definitiva, fanse bromas que escenifican esa noite de caos que dá paso á nova orde do ciclo solar anovado. É o momento no que reina simbolicamente o caos para que a realidade quede renovada, como corresponde ao tempo solsticial no que se celebra o San Xoán. No amencer do día de San Xoán, tras a noite de festa comunitaria, o Sol baila no ceo. As mouras do noso folclore, os encantos, as donas que habitan nas fontes, a galiña dos pitos de ouro e as lavandeiras saen dos seus agochos e déixanse ver nesta máxica noite. Tamén é a noite na que se escoitan soar as campás das míticas cidades asolagadas. Como poden ver, é unha noite máxica, para soñar, compartir unhas sardiñas e un viño coa veciñanza e para manter vivo o lume da nosa cultura e identidade que, como ben deberiamos saber, é o lume que mellor quenta o corpo e a alma.