O fantasma da liberdade aparécese na Bienal de Arte de Coimbra

O 23 de abril de 1969, poucos días despois do inicio dunha vaga de protestas estudantís en Coimbra contra a ditadura portuguesa, o autor catalán Ricard Salvat foi trasladado pola PIDE (a policía política do Estado Novo) a un posto na fronteira con Salamanca. O acto interrompeu os plans de estrea dunha obra teatral, titulada Castelão e a súa época, que Salvat preparaba co alumnado do Círculo de Iniciación Teatral da Academia de Coimbra (Citac). En outubro, despois de que as protestas se estenderan a outros acontecementos vinculados á vida académica, algúns dos estudantes implicados foron enviados á forza á Guerra Colonial de África. Daquela, organizouse unha gran manifestación estudantil de protesta que percorreu Coimbra, cantando a versión do Cantar de Emigración, que formaba parte da obra de Salvat. A canción tiña como letra un fragmento do poema ¡Prá á Habana!, de Rosalía de Castro. Os versos "Éste vaise i aquél vaise, e todos, todos se van", que a poeta escribira para denunciar a lacra da emigración, tomaban un novo sentido naquel contexto, e acabou converténdose nun himno da loita estudantil contra o réxime salazarista. A Bienal de Arte Contemporânea de Coimbra, que decorre até o vindeiro 30 de xuño, reproduce todos os días, na estación ferroviaria Coimbra B -o mesmo lugar onde soou nas voces dos estudantes rebeldes-, a gravación daquela canción de Adriano Correia de Oliveira. Trátase dunha das pezas que tratan de, segundo os comisarios do encontro -o lalinense Ángel Calvo Ulloa e a portuguesa Marta Mestre-, "explorar o imaxinario da liberdade e as estratexias que ofrece a arte contemporánea para desputalo, desprazalo e habitalo". Na mostra, artistas de diferentes procedencias redefinen o significado de "liberdade", tratando de subverter as lecturas canónicas de acontecementos históricos como -aniversario obriga- o 25 de abril. Amand-Durand no Museo de Artes do Gravado de Ribeira Surrealismo e revolución "A idea era partir dese aniversario da Revolución dos Cravos, reflexionar sobre eses cincuenta anos pasados e sobre a forma que temos de celebrar as efemérides", explica Calvo Ulloa. "Decatámonos de que ía haber moitas exposicións sobre o tema e que todas ían ir un pouco na mesma dirección. E nós non queriamos quedar a expensas dun tema tan fechado e fomos escapando para atender outros procesos revolucionarios que viñan do mundo da arte. Case de forma irónica, interrogámonos sobre que cincuentenario se celebraría en 1974 e, casualmente, caemos na conta de que naquel ano se conmemorarían os 50 anos do primeiro Manifesto Surrealista. Por iso englobamos as exposicións nese lema O fantasma da liberdade, en alusión a película de Buñuel e tamén, claro, ao fantasma do que fala Marx ao comezo do Manifesto Comunista. Era moi interesante fixármonos na evolución do surrealismo, que dá un xiro político, convértese en vehículo revolucionario, e mesmo chega a criticar a exposición colonial en París -o que se podía vincular coas guerras coloniais que propiciaron o 25 de abril". A perspectiva deses cincuenta anos pasados, levou os comisarios a afondar en cales eran os obxectivos da Revolución, máis alá de derrocar a ditadura, e acabaron fixándose Processo Revolucionário em Curso (PREC) que seguiu ao 25 de abril e que rematou de forma abrupta, para acabar deliberando sobre o concepto de revolución inacabada. "Todas as celebracións destas efemérides teñen moito do momento en que se desenvolven: non é igual celebrar agora a Revolución do Cravos que cando se fixeron dez ou vinte anos. Agora mesmo, moitas das reivindicacións da Revolución seguen a estar sobre a mesa, porque eles falaban dos problemas da vivenda ou da educación, que neste momento de ultraliberalismo descontrolado seguen a ser preocupacións fundamentais da sociedade. Por iso entendemos que talvez cada ano que pasaba significaba un pouco de terra máis que se botaba sobre as reivindicacións que desembocaron na Revolución, e quixemos ver como se trataba isto desde o mundo da creación artística: a reivindicación de Liberdade de 1974 convértese hoxe nunha demanda da ultradereita, asociada basicamente ao liberalismo económico, o cal nos parecía, cando menos, preocupante". Fotografía e xénero, a obra de Alice Austen De igual modo, comprobaron que moitos artistas nacidos despois da Revolución asumían que eran fillos daquel cambio e, daquela, quixeron darlles espazo para ver cal fora o seu desenvolvemento no Portugal posrevolucionario "para tratar a efeméride desde o presente, non desde unha foto fixa do pasado". Arte galega Xunto a artistas como Adam Pendleton, Cildo Meireles, Clara Menéres, Daniel Barroca, Diego Bianchi, Filipe Feijão, João Marçal, Pedro G. Romero, Priscila Fernandes, Regina Silveira, Robert Filliou, Rosemarie Trockel, Susanne S. D. Themlitz ou Teresa Lanceta -entre outros moitos- a Bienal tamén ofrece a oportunidade de contemplar obras dos galegos Berio Molina e NEG, o colectivo Nova Escultura Galega (Misha Bies Golas, Alejandra Pombo Su, Jorge Varela e Diego Vites). A instalación de Berio Molina permite oír na cidade, cunha frecuencia aleatoria, o son das bucinas de barcos, causando un efecto de estrañamento espectral conforme co concepto que manexan os comisarios da mostra. Nesta ocasión, a lectura da peza adquire unha nova actualidade xa que o son chama a atención sobre o lugar desde onde se emite, o Mosteiro de Santa-Clara-a-Nova, que vén de ser vendido a unha empresa turística que converterá o edificio nun hotel; sendo a sede principal da Bienal, esta transformación significará probabelmente a fin do evento. O barroco veneciano na Fundación Barrié O colectivo NEG, pola súa parte, traballou co Mestrado de Curadoría da Universidade de Coimbra. Na liña do seu traballo habitual, o colectivo elabora unha instalación que pretende crear un saber "contraenciclopédico" a partir dunha liña de tempo que abrangue o período 1924-1974 e que inclúe unha enciclopedia de arte popular portugués, manifestos das vangardas -desde o Máis Alá de Manuel Antonio até o dos Futuristas de Coimbra, pasando polos máis clásicos-, pezas do arquivo de Ernesto de Souza... nun "delirio rizomático" que opera desde a desmitificación irónica e a ruptura das divisións entre arte popular e culta. Dez proxectos para oito sedes A Bienal presenta dez proxectos realizados expresamente para as oito sedes. Pódese destacar a obra da angolana Yonamine (1975), que presenta dúas intervencións inspiradas na cultura popular; o recoñecido Jeremy Deller cunha intervención no Xardín Botánico que invoca a creación colectiva; o andaluz Pedro G. Romero, que cuestiona a administración política das imaxes; ou Priscila Fernandes que participa con tintas chinesas monocromas a grande escala.