Unha mirada á obra "ausente" de Murguía

Durante anos, Manuel Murguía anunciou a publicación –ás veces "inminente"– dun libro titulado Rimas populares de Galicia, que recompilaría os romances que fora acumulando grazas á axuda dunha rede de colaboradores, entre os que estaban o escritor e lexicógrafo Marcial Valladares ou Alejandra, a primoxénita que tivo con Rosalía de Castro. Mais aquel libro nunca chegou a ver a luz. Onte, a Real Academia Galega presentou na Casa Museo Casares Quiroga, na Coruña, As rimas populares de Galicia de Manuel Murguía. Edición e estudo dos materiais conservados, un volume no que o investigador Diego Rodríguez González ofrece unha coidada edición daquel proxecto, a partir da documentación conservada na RAG e na Fundación Barrié. Pero ademais, Rodríguez González inclúe un estudo introdutorio no que aborda algunhas cuestións que rodearon a historia deste volume e que inclúen, por exemplo, a pregunta de se realmente existe unha tradición do romance de estirpe galega. "Murguía, nun primeiro momento, despreza a importancia dos romances na Galiza, porque o que tiña diante era unha colección de textos moi castelanizada", explica Diego Rodríguez en conversa con Nós Diario. "Nega nun primeiro momento a presenza dun xénero épico que se poida identificar cunha tradición galega. Porén, tras coñecer os estudos realizados por Milá i Fontanals sobre o romance en Catalunya, acepta a existencia dun corpus de hibridación cultural: non nega a tradición central, que vén de Castela, pero entende que se asimila de xeito propio". Breamo, novo punto do mapa rosaliano A cuestión lingüïstica A inestabilidade lingüística destas pezas, nas que conviven castelán e galego, son en certa forma un sinal desa orixe híbrida, e deu lugar á sospeita, en diversos momentos, de que Murguía manipulaba certos textos para, supostamente, galeguizalos. Porén, a documentación conservada delata unha intervención moi limitada de Murguía, que se revela como un editor escrupuloso e respectuoso, algo que contrasta coa acusación de manipulación. "Os poucos castelanismos, como caballero ou Jesucristo, que se coan en obras enteiramente en galego, son boa proba da neutralidade lingüística dos copistas”, apunta Rodríguez Así, o volume que agora se publica presenta un panorama moi diferente do que dan a entender as recollas da década de 1980, até o punto de que se pode considerar que "na primeira parte do século XIX, o romanceiro estaba fortemente galeguizado e a conexión con Portugal era moi fonda", indica. "A tradición de Castela asolaga todo porque ostenta o poder, pero o dogma de Menéndez Pidal de que todos os romances irradian desde Castela en sentido centrífugo é revisábel. Non hai razón para pensar que romances como o do Conde Alarcos ou o de Rufina teñan que vir de Castela cando non teñen sentido nesa tradición fóra da Galiza e Portugal. A produción independente está probada en Catalunya e en Euskadi. Por que non na Galiza?". A historia dunha canción compartida: 'No Figueiral Figueiredo' A mirada do outro O certo é que a sospeita de falsificación é un clásico cando se trata de culturas "periféricas" ás que se acusa de inventar unha tradición: sucedeu cos Barzaz Breiz bretóns de La Villemarqué ou mesmo co romanceiro de Almeida Garrett en Portugal: en ambos os casos, os autores foron rehabilitados anos despois, cando foron revisadas as fontes tradicionais nas que se basearon. O caso dos Cantos de Ossian do escocés James Macpherson figura como paradigma da falsificación literaria. Mais estudos posteriores, aínda que non son quen de dilucidar até que punto é recuperábel a parte tradicional dos seus versos, confirman a existencia de manuscritos escoceses en gaélico nos que o autor se baseou, algo que se negaba de forma contundente. Samuel Johnson foi o máis activo inimigo da lexitimidade da obra de Macpherson, considerándoa unha invención, e chegou a viaxar a Escocia para certificar a existencia de restos de poesía galesa tradicional. Mais a mirada de Johnson dista moito de ser neutral: non ten en conta que viaxa a un territorio sometido a unha estrita represión lingüística e cultural, non ten coñecementos de gaélico e, no cumio da incomprensión, sorpréndese de que os nobres escoceses posúan libros. Definir o popular Rodríguez fala, ao referirse á literatura oral, dun "punto de encontro entre a tradición, a recreación e a falsificación", que debería obrigar a repensar a categoría de popular. "Trátase de algo que debería ser xulgado en graos e non de forma binaria. O tradicional e o popular non son o mesmo. Un exemplo clásico é "Unha noite na eira do trigo" de Curros Enríquez: entra na tradición e, nalgún momento, mudóuselle o primeiro verso. E, aínda que estragou o sentido orixinal que lle daba Curros, resultou máis atractivo. Á inversa, Lois Carré ou Sampedro fixeron pequenas modificacións no romance de Don Gaiferos "para facelo cantábel e axeitado para a educación. O problema é que eses versos se repopularizaron a través da escola ou do cine, polo que hoxe é difícil saber se o que escoitas é tradición pura ou influencia mediática". O papel de colectores, informantes e mulleres No mundo da Física moderna, quedou estabelecido que a mirada do observador pode modificar a realidade. Algo semellante apunta Diego Rodríguez González ao apuntar o feito de que os colectores da lírica popular poden ter un papel decisivo no resultado final. "O seminario Menéndez Pidal considerou a sospeitosa a edición do Romanceiro galego de Lois Carré, porque fixera algunha modificación lingüística, a pesar de que os poemas orixinais estaban en galego. Nas recollidas de Pidal só había uns poucos romances en galego, dous deles en Bande, o que facilitaba dicir que viñan de Portugal. O que está demostrado é que se os investigadores son castelán falantes, a castelanización dos versos é máis acusada. E os investigadores do seminario Menéndez Pidal eran xente de fóra, era difícil que gañasen a confianza nas aldeas galegas nunha soa mañá". Nese sentido, paga a pena consignar que o propio Murguía recoñece o papel principal que teñen as mulleres na transmisión da poesía oral, algo que contrasta coa escaseza de nomes de muller entre os colectores da súa propia obra: case todos os textos prodúcense en caligrafía masculina e a súa edición e estudo tamén é masculina. "Os homes tiñan acceso ao traballo intelectual, pero non tiñan acceso directo á tradición. A excepción é Alejandra, a primeira filla de Murguía e Rosalía de Castro, que xoga un papel bastante especial, xa que non é propiamente unha informante nin unha colectora. O seu caso é moi interesante porque sabía os versos de memoria. Ao transcribir, non tiña as dúbidas típicas de quen apunta o que escoita nese momento, o que nos dá a seguridade de que non estaba retocando os textos para galeguizalos", conclúe Rodríguez.