Día das Artes Galegas: Isaac Díaz Pardo, obra, milagres e espolio

A Academia Galega de Belas Artes celebra, desde 2015, cada 1 de abril como o Día das Artes Galegas, dedicado neste ano, cando a decana institución fai 175 anos, ao creador de formas Isaac Díaz Pardo. Unha data que rememora as calendas de abril de 1188 nas que o Mestre Mateo, o primeiro conmemorado con este “día”, asenta os linteis do Pórtico da Gloria. Díaz Pardo, eterno insatisfeito, queixábase de que ningún Goberno galego fora capaz de recuperar o Seminario de Estudos Galegos: coñecer para querer e defender Galiza, o que coa crueldade da guerra, foi espoliado e moitos dos seus creadores paseados, represaliados, exiliados, trastornados... Iso si, véxase o que fixeron os cataláns despois da morte do ditador, retomando a misión do Institut d'Estudies Cataláns. E velaí a teima na obra de Isaac Díaz Pardo. Díaz Pardo no Día das Artes Galegas Arte con orixe e orixinalidade Fillo de Antonia Pardo Méndez, pegado ao facer do seu pai, Camilo Díaz Baliño, singular nas Irmandades da Fala, escenógrafo con talleres na traseira da compostelá Casa da Tumbona na rúa das Hortas, traballador para o empresario Isaac Fraga, padriño de Isaac. Onde o habilidoso mociño colabora facendo carteis para o Partido Galeguista, os que mesmo asina Castelao... Dáse o golpe franquista, co encadeamento e aleivoso asasinato de Camilo nunha cuneta de Palas de Rei (A Ulloa). Entre o horror, o fillo foxe e escóndese na Coruña, para despois da guerra ser bolseiro da Deputación da Coruña. Fórmase en San Fernando de Madrid, onde o tema relixioso e mítico está nas súas primeiras obras, recorre a Italia, afonda nos venecianos. Autor de lenzos que el mesmo enmarca recordando os saberes do pai. Faise o enfermo para non pintar o encargo da bóveda da basílica franquista de Cuelgamuros, que realizará o mosaísta catalán Padrós. Anos de varias exposicións con motivos simbolistas. Velaí en gran formato A barca de Caronte, lección de saber en forma e fondo: a loita colectiva en difíciles circunstancias... Os afogados (Colección Abanca) que debera referirse aos mártires: no chan dun peirao, corpos mortos de ollos desencaixados, sangue dun tiro na cabeza, a xente recolléndoos, e, ao fondo, a luz dun faro. O discurso (Colección Deputación da Coruña, Museo de Belas Artes, A Coruña) en realidade é un mitin. E sempre vellos, mozos, homes, mulleres e crianzas con esa singular ollada cara á esperanza, coas camisas brancas que lembran ás de Goya nos fusilados. O Concerto da Zanfona como un Alba de Gloria: unha moza toca o instrumento e a xente arredor, como os 24 do Pórtico da Gloria. A obra de Isaac encarreirase cara á divulgación, ao cartaz de cego, recollendo as leccións de Castelao: con debuxo e texto. Para en 1948 deixalo todo e dedicarse, en teoría e praxe, a conciliar a idea de arte e industria, tradición e modernidade, o debate sobre arte popular e artesanal. Puntualizando de modo retranqueiro que o que el facía non era arte, nin artesanía era “Capitalisanía”, definíndose a un tempo como un “conservador libertario” ou un “limpamerdas e templa gaitas”. Non se entendeu esa lección case de cartuxo. As ideas de Luis Seoane, de Díaz Pardo, atópanse para ser axudados por intelectuais do exilio arxentino e retomar aquela espoliada misión “de espírito”, pondo en marcha, en teoría e praxe, o Laboratorio de Formas de Galicia, proposta da que saíron máis de duascentas publicacións. Contribuíndo así á información e formación na Democracia. Empresas nas que se anova sobre o perdido: a misión do Movemento Renovador da Arte Galega, dando voz aos exiliados, auxiliando intelectuais en silencio, retomando códigos, tratando de normalizar ética e estética a través do Instituto Galego da Información. Do Laboratorio de Formas de Galicia de Díaz Pardo saíron máis de 200 publicacións. A misión do vello Seminario de Estudos Galegos estaba en marcha. E o camiño non foi liso, outros fixéronse coa Administración, movidos máis polos cartos que pola dignidade de Galiza. Para un Isaac solitario, curtido nas andainas, enfermo, resistir numantinamente e esperanzado até o seu final, o que chegou nunha noite de Magos do 2012. A un tempo “secuestraron” os fondos editoriais de Gráficas do Castro Moret, tan necesarios, entre eles unha edición facsimilar de Galicia Hoy (Ruedo Ibérico en 1965). Ao respecto convén coñecer a entrevista realizada por Xosé Manuel del Caño en O Contencioso de Sargadelos (Edicións Linteo, 2009). A busca da luz Díaz Pardo escolleu o pórtico como logotipo das empresas que tiña á fronte, o que significa a elementalidade arquitectónica: dous chantos como xambas, un oco central e un lintel sobre deles. Símbolo de Galiza, da Esperanza, de pasaxe, tamén como Ara Gael, interpretada con teimosía pola xeración do seu pai, Camilo Díaz Baliño. Mesmo nos derradeiros anos de Isaac ao encargarlle o Parlamento de Galiza un vitral para coroar a presidencia do hemiciclo, elixiu este pórtico. Aquí representado entre unha azanefa, debaixo con caracois que asoman ao sol e que, desde as esquinas, ascenden polo arco e se van convertendo en aves que voan... Rastros do Decadentismo e do simbolismo romántico que tamén moveu a Castelao. Isaac viviu radicado nas súas orixes, dedicado a superar a obra escenográfica do seu pai, a dignificar Galiza. Confín tan susceptíbel a esperpentos e feísmos, efectos da degradación cultural. Coidando a misión de levar a Arte a un sistema industrial humanizado, para espallala como símbolo dunha terra e dun tempo. Aspectos situados na vangarda mundial. As editoras galegas lembran o labor de Isaac Díaz Pardo en Ediciós do Castro Algúns páranse máis no cotizado Díaz Pardo pintor, como mesmo podiamos facelo noutras vertentes do humanista, entregado a servir, non a servirse: cartelista, escultor, mesmo arquitecto, editor, animador cultural, escritor... E para iso compre escoitalo, lelo... e abondan textos, o mesmo vídeos como As olladas de Isaac, determinante confesión. Mesmo tamén os Cadernos do Laboratorio de Formas de Galicia, do Seminario de Estudos Galegos... Ansioso de recrear e superar as teorías revolucionarias do obradoiro de arte ruso de Wchutemás (1920-1930), preparando, desde o racionalismo, artistas para a industria. Nas miras tamén a busca do esencial proposta polo grupo alemán Bauhaus (1919-1933), e, como non, nesas bases os esforzos de Risco, Castelao e Maside por dignificar Galiza. “As formas han de ter patria como as linguas” Isaac forma un tándem e coincide co creador Luis Seoane, teimudo coa misión social da Arte. Saberes e esforzos dos que naceron “as industrias da memoria”: as cerámicas do Castro de Samoedo, despois na Mariña, retomando a memoria do ilustrado Ibáñez e o nome de Sargadelos para unha nova fábrica de porcelana. Sempre deixando constancia de que este non é un capricho, nin unha obra baleira, que detrás de todo está o “espírito” da Galiza. Sendo pioneiro en empregar a idea e misión de “non da a esquecemento da inxuria” o de “memoria histórica”. Para a difusión nacen as Ediciós do Castro, coa colaboración valiosísima de Moret; auditorios con actividade nunha e noutra factoría, os museos coas súas coleccións, e no Castro o Museo de Arte Contemporánea Carlos Maside, para homenaxear e mostrar como a partires do Rexurdimento nacen os renovadores e unha reflexión teórica, ética-estética. Isaac di: “As formas han de ter patria como as linguas; ao fin e ao cabo elas son unha linguaxe e xa sabemos o que pasou cos esperpentos" ("Siñificado e orixe da laboura restauradora de Sargadelos", Cadernos do Laboratorio de Formas de Galicia, nº 1. Ediciós do Castro, 1970). E o máis importante, asumindo a importancia da comunicación, da imaxe, creando e edificando en San Marcos, Santiago de Compostela, o Instituto Galego da Información. Isaac entregouno todo, o comunista integral, outros fóronse facendo coa maioría, mesmo coutando. Presumimos de ter no haber o orgullo de participar naqueles cursos internacionais no Castro e Sargadelos, con creadores de todo o mundo e que hoxe se gaban de ter tal escola. Os poderes públicos aínda non entenderon o que significa a inversión en dignidade, en cultura, en canto supón a obra e o legado de Isaac Díaz Pardo. Inmenso capital, estima, aporte e madurez. Un intelectual galeguista comprometido coa súa terra A Real Academia Galega de Belas Artes (Ragba) homenaxeou esta terza feira nas conmemoración do Día das Artes Galegas 2025 ao pintor, ceramista e creador Isaac Díaz Pardo. O acto institucional en lembranza do creador compostelán decorreu no Teatro Principal de Santiago e contou coa asistencia do presidente da Ragba, Manuel Quintana Martelo; o académico de número da Sección de Artes da Imaxe e fillo do homenaxeado, Xosé Díaz Arias de Castro, que pronunciou a laudatio “Isaac Díaz Pardo ou as formas que xorden da memoria”; o conselleiro de Cultura, Lingua e Xuventude da Xunta da Galiza, José López Campos; e a alcaldesa de Santiago, Goretti Sanmartín; ademais doutras autoridades institucionais e académicas, como o director Xeral de Cultura da Xunta da Galiza, Anxo Lourenzo. Díaz Pardo "foi unha figura transcendental da transformación das artes galegas no século XX, un galeguista, un intelectual sempre comprometido coa súa terra", describiu onte Quintana Martelo. Pola súa banda, López Campos celebrou a dedicación do Día das Artes Galegas 2025 a Isaac Díaz Pardo como “xusto recoñecemento da Galiza ao innovador legado cultural dunha figura inmensa e irrepetíbel”. A alcaldesa da capital galega fechou o acto definindo Díaz Pardo como “unha das persoas máis modernas e de vangarda da nosa cultura”, unha figura "tan ampla e xenerosa, con magníficas vertentes que fan del un home singular, único". Finalmente, Xosé Díaz Arias de Castro, fillo do homenaxeado, fixo nun emotivo discurso, un percorrido pola traxectoria vital e creativa do seu pai, “un Isaac Díaz Pardo de personalidade polifacética e poliédrica”.