O Consello da Cultura edita a obra cimeira de Martín Sarmiento

Foros, décimos, dereito, demografía, comercio, economía, agricultura e gandaría, zooloxía, botánica, mineraloxía, medicina, farmacia, linguas clásicas e modernas, etimoloxía, pedagoxía, matemáticas, literatura, música, danza, historia, mitoloxía, xeografía... De todos estes temas e de moitos máis trata De historia natural y de todo género de erudición. Obra de 660 pliegos, a obra de Martín Sarmiento cuxa edición vén de rematar o Consello da Cultura Galega. Sarmiento traballou nela durante case catro anos, o que explica a súa colosal extensión, e a edición que agora vé a luz -baixo a dirección do Catedrático de Filoloxía Galega, vicesecretario da Real Academia Galega e coordinador da Sección de Lingua Galega do CCG Henrique Monteagudo- levou vinte anos de traballo. "Traballar sobre unha obra que xa anuncia no título que ten máis de catro mil páxinas [o equivalente aos 660 pliegos] xa é bastante disuasorio", explica Monteagudo en conversa con Nós Diario. "O manuscrito que deixou Sarmiento non é exactamente un borrador, mais tampouco é un texto organizado e corrixido, polo que presentou problemas de edición bastante considerábeis". Vinte anos de edición Un equipo interdiciplinar, coordinado polo lingüísta, comezou co proceso de edición en 2002. Seis anos máis tarde publicábanse os tres primeiros volumes e, en 2022, o ano do 250º aniversario do pasamento de Sarmiento, completábase a obra cos dous volumes que faltaban. "O orixinal de Sarmiento extraviouse", relata Monteagudo, "mais consérvase unha copia realizada por Pedro Alonso de Salanova y Guilarte, que traballou sobre o manuscrito con Sarmiento aínda vivo. Esta copia ocupa cinco tomos dunha compilación máis ampla das obras de Martín Sarmiento, coñecida como Colección Medina Sidonia, composta por un total de 17 tomos aos que postumamente se engadiron algúns materiais que conformarían un ou dous máis. Os catro primeiros tomos permanecen na súa localización orixinal, o arquivo da Fundación Casa Medina Sidonia, en Sanlúcar de Barrameda (Cádiz), mentres que o último está custodiado agora no Museo de Pontevedra, o que explica a elección deste espazo para presentar a edición coa que o Consello da Cultura Galega completa a publicación da magna obra. Estabelecer conexións O resultado é unha colosal coleccións de coñecementos expostos dunha forma pouco ortodoxa. "Sarmiento era un home que sabía de todo e que tiña esa forma de organizar, ou de desorganizar, eses coñecementos", comenta Monteagudo. "Por suposto, el manexaba perfectamente as técnicas do discurso, que emprega noutras obras, mais neste tipo de escrito el argumenta que busca as conexións entre as diferentes ramas do coñecemento, e a excesiva sistematización que comezaba a darse nas ciencias non lle permitía o estabelecemento deses vínculos". A obra de Sarmiento está atravesada polos principios da Ilustración, polos intereses do home de ciencia que matizaban, cando non contradicían, a visión do mundo que imperaba até o momento. Mais, en realidade, a obra veu desencadeada polo chamado "asunto dos foros", cando unha serie de rexedores galegos quixeron desposuír á Igrexa e aos mosteiros de dereitos e propiedades. "Dentro da orde benedictina, que na Galiza era a máis potente e acaudalada -pensemos en mosteiros como Samos, Oseira, Sobrado...-, Sarmiento era bibliotecario e arquiveiro, un posto que tiña a súa importancia, xa que del dependían os documentos que acreditaban as diferentes propiedades da orde", relata Monteagudo. "Por iso cando se desencadea o asunto dos foros, serve como detonador desta obra. Máis el, da argumentación xurídica pasa a describir maneiras de mellorar a vida da xente, especialmente dos campesiños, e fai unha análise moi pormenorizada dos recursos naturais, das posibilidades de desenvolver a economía tocando temas que afectan á xeografía, a zooloxía, a botánica... Desde o punto de vista da economía é un libro importantísimo. Ten unhas intuicións moi modernas para a súa época: é, por exemplo, o primeiro que fala das vedas porque observa o perigo da sobreexplotación dos recursos naturais". E no seu afán de ir atopando conexións, Sarmiento acaba describindo alboradas e bailes tradicionais, defendendo o papel das mulleres na transmisión dos costumes e o da lingua galega, reivindicando a figura de Xoán da Nova, explorador de Ourense áo servizo da coroa portuguesa, ou pormenorizando unha coidada selección de obxectivos de aprendizaxe que debían ser transmitidos á rapazada cun novidoso -e moi adiantado ao seu tempo- método de ensino. O Consello da Cultura Galega desenvolve un simposio sobre a figura de Martín Sarmiento Un pensamento prohibido Mais a obra de Sarmiento ten outro atractivo que, paradoxalmente, é o que lle impide ser unha figura máis recoñecida. "Sarmiento fixo unha aposta moi arriscada", explica Henrique Monteagudo, "que foi a de non publicar. El coñecía ben os mecanismos de censura da Inquisición e, naquela altura, decide escribir do que lle peta mais sabendo que non o vai poder publicar. Sabe que ten que modular moito a expresión e que hai algunhas ideas que non vai poder facer públicas. Iso, por un lado, impide que hoxe teña o recoñecemento que merece. O mundo académico español, por exemplo, resístese a aceptar que é unha figura de primeiro orde dentro da Ilustración. Mais por outra parte, permítenos coñecer agora os alicerces do pensamento de moitas persoas que discrepaban do discurso dominante e que, polo tanto, non podían acceder á imprenta. Traballaba en círculos moi restrinxidos e pechados, mais que tiñan a súa importancia no avance do pensamento colectivo da época". O 9 de marzo será o Día do Naturalismo Galego O natalicio de Sarmiento marca o Día do Naturalismo Galego A partir deste 2023, a data de nacemento de Sarmiento, o 9 de marzo, emprégase tamén como Día do Naturalismo Galego. A iniciativa partiu do mestre Rafael López Loureiro, que quería así reivindicar esta rama da ciencia e recoñecer a figura do bieito como un dos primeiros naturalistas do país. A proposta foi aceptada polas principais asociacións naturalistas do país -Adega, Sociedade Galega de Historia Natural, Grupo Naturalista Hábitat, Verdegaia, Sociedade Galega de Ornitoloxía, Amigas da Terra, Federación Ecoloxista Galega- e axiña gañou tamén a anuencia da Real Academia Galega de Ciencias e do Consello da Cultura Galega. Rafael López explica que Sarmiento recompilou valiosas informacións no seu tempo e que deixou un dos maiores legados sobre o patrimonio natural da Galiza, considerando á historia natural como o fundamento de todas as ciencias humanas. As entidades que apoiaron a iniciativa subliñan que se trata dunha homenaxe, "porque o 9 de marzo se conmemora o natalicio en 1695 do primeiro sabio estudoso da natureza de Galiza: o Padre Martín Sarmiento, a quen podemos considerar o primeiro naturalista histórico galego", e dunha reivindicación "porque o estudo da natureza da Galiza precisa de maior recoñecemento social e político, para garantir a súa inclusión nos currículos escolares e universitarios e nas políticas comúns" e instan a que figure en almanaques e programas escolares, que apareza nas redes sociais e na prensa, e que sexa un día para achegármonos á natureza e para que a natureza se achegue a nós.