Carlos Callón, filólogo e autor de 'Maxicamente vella, eternamente nova': "Cando lle devolves á xente a súa cultura con orgullo, responde ben"

—Como naceu este libro e cal é a súa intención, coincidindo coa homenaxe que recibe este ano a tradición oral da man das cantareiras? Para min foi unha feliz coincidencia. Con este libro inicio un proxecto maior que vai levar aproximadamente unha década. Presentarei cada ano e medio un libro divulgativo para contara a historia da literatura galega ao meu xeito. Hai unha ampla bibliografía de estudos académicos rigorosos aos que podemos acudir mais faltan obras máis divulgativas, máis para atraer a curiosidade e máis para tratar a literatura como é: unha historia de aventuras. Ademais, temos moitos motivos para estar orgullosos e orgullosas dela. A RAG lanza o sitio web Letras Galegas 2025, dedicado ás cantareiras e á poesía popular oral A idea acelerouse coa celebración das letras para a oralidade, algo que para min é fantástico en moitos sentidos. Por unha parte polo problema xeral que temos no mundo que é a perda e substitución das nosas tradicións orais que existían desde o comezo da humanidade. A transmisión oral, mesmo a familiar, estase cortando polos medios de comunicación de masas e as tecnoloxías. Iso supón certo desnorte non só no noso país, senón no mundo en xeral. E ten a consecuencia dun certo efecto de retorno no sentido de que moitas persoas acaban volvendo a aquilo que senten como ancestral. Por fortuna, no noso país, a pesar de que esa tradición oral esmoreceu e esmorece, aínda nos encontramos con auténticos tesouros. Iso permite unha conexión na que vemos adolescentes saíndo a recoller contos e cantigas e atopándose con auténticas marabillas. —É difícil mostrar a historia da literatura así? Comecei polo máis difícil. Como se fai historia da tradición oral? En realidade hai máis períodos de sombra que de luz. Acontece en xeral na oratura. Nós temos, ademais, o factor de termos unha lingua silenciada e perseguida. Iso fixo que se perderan cousas. Moitas persoas que recolleron e puxeron por escrito o seu material non atoparon editoras interesadas en divulgalo. En situacións análogas en Portugal ou Castela non acontecía. A lingua é un elemento chave diferenciador. O resto de obras trataran sobre literatura cultivada e con autoría coñecida. Non quere dicir que teña máis sabedoría. Na tradición oral galega aínda que tenda a ser sinxela é unha imaxe conseguida. Carlos Callón na redacción de 'Nós Diario'. (Foto: R. S: ) —No libro parte dunha experiencia persoal e familiar para relatar a importancia da transmisión. É algo fundamental? Para min é a chave. O que eu investiguei e usei polo meu traballo académico quería que fose agradábel á lectura. Sobre todo espertar curiosidade, o apetito. E unha maneira de facelo é contando historias auténticas. A paixón, cando é sincera, contáxiase. A familia esta aí. Está a miña bisavoa Rosa, que tiven a sorte de coñecer, a miña avoa Pepa... mais tamén a miña tía Pepita e a miña nai cantando nunha conserveira. Moitas veces acontece que só imaxinamos determinados ángulos da literatura tradicional de transmisión oral, cando é moito máis diversa. Hai que pór en valor o rural mais ollo... nas conserveiras galegas cantouse. Noutros capítulos o que fago é contar pequenas historias que poden espertar curiosidade. Como a de Rosalía recollendo cantares con Manuel ou o Curros estudante relacionado cunha cantiga vinculada coa tradición oral. —Que desafíos ten por diante a tradición oral cos cambios tan importantes que se produciron nos últimos anos na sociedade, por exemplo coa chegada de internet? É un elemento crucial. Estamos en xeracións cada vez máis apantalladas e os efectos aínda están por observar. A historia sempre dá sorpresas. Cada vez hai máis individualismo e hai dificultades para a transmisión comunitaria do saber, por exemplo no caso de cantarnos cancións ou contarnos historias. Acontece mesmo coas historias familiares. Hai rapazada que non sabe a historia da súa familia, cando ten un papel fundamental na conformación das persoas. Son motivos de preocupación. No libro cito unha frase de Lacan que di que “mellor que renuncie aquel que non sexa capaz de unir o seu horizonte coa subxectividade da súa época”. En todo caso o futuro está aberto. Carta aberta a quen organizar actividades polo Día das Letras —Porén, no ensaio nomea algúns exemplos positivos como foi o caso da creación do himno do centenario do Celta. Facer viral a tradición pode mantela? É un caso singular na que eu era pesimista e chegou a sorpresa. Pasamos da desafección cara a C. Tangana a atoparnos unha persoa respectuosa e con sensibilidade emocional ademais de saber intelectual. Arrodeouse de persoas con anos de recolleitas e estudos para poder desenvolver esa obra que tanta xente canta en galego. Móstranos cuestións contraditorias. Unha é que teña que vir de fóra para mostrar esa tradición. Outra podería ser que moitas persoas que non falan galego no país cando ven a posibilidade de coñeceren a nosa cultura non teñen ningún problema. O problema é que non o fan as institucións que deberían facelo. Nos séculos escuros escoitábanse cancións en galego todo o tempo e a día de hoxe non tes esa posibilidade na radio. Cando á xente lle devolves con orgullo a súa cultura e normalidade, responde ben. —Que papel xogan hoxe os medios de comunicación na transmisión oral? O primeiro é que maioritariamente non están na lingua natural do pobo e iso tivo e ten consecuencias. Cada vez as recollidas están máis empobrecidas e ligadas ás cancións das festas cando antes eran máis plurais. A narrativa tradicional tende cada vez máis ao humorístico fronte a outra que despregaba todos os temas posíbeis da vida social e persoal. Coa chegada da radio, primeiro, e da televisión, despois, houbo moitas rupturas. Yuval Noah Hahari di que o lercheo é fundamental para a existencia das sociedades. E pasamos de falar do que lle pasa á do lado a facelo con xente lonxana. Como compites cunhas cantigas que fas sen unha produción musical coas que chegan da radio ou da televisión? Dorothé Schubarth e Ramom Pinheiro, en épocas diferentes, nas súas recolleitas atopaban cantigas tradicionais e outras que podían vir de Manolo Escobar. Con todo, sempre hai que respectar a persoa informante.