Cantareiras, a voz das mulleres que fían a memoria oral galega

O Museo do Pobo Galego, en Compostela, abriu ao público a exposición 'Cantareiras. Oralidade, creación, transmisión', un percorrido pola lírica popular galega e polas figuras das mulleres que a construíron. A mostra poderá visitarse até o 28 de setembro e nace no contexto da celebración do Día das Letras Galegas 2025, que a Real Academia Galega (RAG) dedica ás cantareiras, transmisoras da poesía popular oral. A exposición parte da candidatura coral que propuxo a RAG a nomes como os das pandeireteiras Adolfina Casás, Rosa Casás, Eva Castiñeira, Prudencia Garrido, Asunción Garrido, Manuela Lema e Teresa García, representantes simbólicas dunha tradición colectiva. Desde o Museo do Pobo Galego, a homenaxe concrétase nun espazo expositivo que celebra, difunde e dignifica este patrimonio inmaterial e as súas portadoras, desde unha perspectiva centrada na transmisión: o fío condutor da mostra. “Non hai tanta xente nova falando galego, pero si cantando e bailando”, escoitouse entre o público asistente na sexta feira ao acto inaugural, unha cita que reuniu representantes das principais institucións culturais e lingüísticas do país. Enrique Monteagudo, presidente da Real Academia Galega, puxo en valor o traballo realizado para a exposición e celebrou a “reacción entusiasta” da cidadanía ante a dedicación das Letras deste ano: “As cantareiras transmitiron unha herdanza que estaba a piques de se perder”. "A forza viva da tradición": A Academia presenta a programación das Letras Galegas Unha exposición que xorde do pobo e para o pobo A mostra presenta un amplo abano de materiais procedentes dos fondos do museo —entre eles o Arquivo do Patrimonio Oral da Identidade (APOI)— e tamén documentos bibliográficos, pezas audiovisuais, utensilios cedidos por particulares, paneis interactivos e unha coidada selección de coplas. O público visitante pode acceder aos contidos mediante pantallas con auriculares e códigos QR, que permiten escoitar as voces das protagonistas. Concha Losada Vázquez, presidenta do Padroado do Museo do Pobo Galego, afirma a Nós Diario que, para a institución, o valor literario do cancioneiro popular é “inseparábel do valor musical”, polo que é moi importante contar coas recollidas de Antón Santamarina ou Dorothé Schubarth para que todas as persoas que se acheguen á exposición descubran “algo novo”. Subliña tamén a dobre cara do anonimato que envolveu as mulleres homenaxeadas. Por unha parte, o canto é unha creación do pobo, unha construción colectiva, pero, pola outra, a desaparición dos nomes e dos rostros fixo que desde o museo quixeran recuperar unha listaxe con “centos de mulleres condenadas ao anonimato”. O museo, que cada ano pon en valor a figura homenaxeada polo Día das Letras Galegas, impulsou un traballo colectivo entre as súas diferentes áreas para pór en marcha a mostra. Desde a biblioteca, Ana I. Mateos Vara subliña a importancia das achegas particulares e a diversidade de formatos presentes. Isabel Vigo Rodríguez, responsábel do APOI, lembra que este patrimonio se mantén “vivo” e que a mostra recolle desde as primeiras misións folclóricas dos anos 50 até os traballos de investigación máis recentes, incluído o labor dos arquivos de Alan Lomax ou do CSIC. Xosé Manuel Varela e Icía Varela renden homenaxe ás cantareiras: "As pandeireteiras de Mens poderían ser consideradas as Taylor Swift da música galega" Carme Campo Martínez, técnica de Educación e Acción Cultural do Museo do Pobo Galego, explica a Nós Diario que a escolla do cancioneiro exposto tivo en conta tres criterios fundamentais: que as voces foran de mulleres, que a lingua fora o galego e que o contido non fora sexista. Campo lembra que o arquivo do museo é de libre acceso e que a mostra trata de “empaparnos de poesía oral” para difundir este patrimonio inmaterial. Pero tamén destaca o acervo material que acompaña o canto: cancioneiros, material bibliográfico e os instrumentos orixinais das cantareiras homenaxeadas. Unha homenaxe a Dorothé Schubarth porá o ramo á exposición A proposta narrativa da mostra parte de preguntas como: que se canta, desde cando e en que lugares. Plásmase así o paso desde a difusión oral tradicional ás recollidas que preservaron este patrimonio desde mediados do século XX e até os músicos actuais que seguen a escoitar e gravar as cantareiras. A exposición quere recoñecer tamén o labor de particulares e músicos que fixeron achegas valiosas, mantendo viva unha transmisión “que foi pasando dunha muller a outra”, como afirma Losada. O relato da exposición non se detén no pasado: conecta co presente musical e cultural a través da posta en valor de artistas como Leilía, Mercedes Peón, Sés, Tanxugueiras ou Caamaño e Ameixeiras, que beben da mesma tradición e lle dan novos camiños. A mostra configúrase así como un espazo vivo de recoñecemento e continuidade, onde a creación popular é memoria e, ó tempo, futuro. As cantareiras, protagonistas desta celebración, aparecen como transmisoras da oralidade, da emoción e da identidade dun pobo que, a través delas, nunca deixa de cantar. Carlos Callón, filólogo e autor de 'Maxicamente vella, eternamente nova': "Cando lle devolves á xente a súa cultura con orgullo, responde ben" A exposición 'Cantareiras. Oralidade, creación, transmisión' compleméntase cun amplo programa de actividades culturais e educativas dirixidas a públicos diversos. O Museo do Pobo Galego aposta por abrir camiños de transmisión paralelos ao propio relato expositivo, facendo da oralidade unha experiencia compartida. Un museo que canta, a proposta educativa Carme Campo Martínez, do departamento de Educación e Acción Cultural, explica a Nós Diario que entre as propostas destacan as visitas cantadas a cargo das pandeireteiras de Bouba ou as de Raigañas, así como as irmás Jenny e Adri Felpete, que guiarán un percorrido musical pola exposición permanente. Haberá tamén concertos, conversas con recompiladores como Antón Santamarina e sesións sobre o uso actual do APOI. O público máis novo poderá participar en obradoiros infantís con Luis Prego, arredor dos cantos de arrolar, e en talleres de creación poética para adolescentes. O programa inclúe colaboracións con centros escolares e culminará cunha homenaxe a Dorothé Schubarth titulada '586 cantos', un concerto que xa se presentara na inauguración da Mostra Internacional de Cinema Etnográfico. Para Carme Campo, trátase de “encher de música Bonaval” e de facer da mostra un espazo onde tradición e aprendizaxe van da man.