Unha andaina para coñecer os seres máxicos do Reino da Galiza

Esta cuarta feira en Santiago de Compostela, no marco do Festival Atlántica de Narración Oral, presentouse o Mapa dos Seres Máxicos do Reino de Galicia, unha iniciativa de Manuel Gago, xornalista e divulgador, que estivo acompañado na camiñada e presentación do proxecto por Rafael Quintía, antropólogo e escritor. Un mapa, ilustrado por Leandro Lamas, que ten tanto de divulgación como de reivindicación. No corazón de Santiago, nunha das tres cidades santas da cristiandade católica, xorden entre as pedras as historias esquecidas da tradición popular pagá. A conexión entre o mito e a paisaxe Rafael Quintía achegou nesta presentación do proxecto a súa experiencia como investigador e antropólogo. “Toda mitoloxía serve para construír paisaxe. Os mitos son unha forma de estabelecer relacións de parentesco, de transmitir valores e fixar memorias colectivas nun territorio concreto”, explica a Nós Diario. E engade: “Moitos destes mitos deixan unha pegada tanxíbel: pedras, augas, covas, petróglifos... Obxectos que dan credibilidade ás lendas, como as reliquias dos santos”. O mapa torna en ferramenta pedagóxica Na súa intervención, Quintía amosou unha colección de obxectos máxicos tradicionais: amuletos contra o demo, talismáns contra o Tangaraño ou pedras máxicas asociadas ao lobo cerbal descrito por Sarmiento. Tamén referencias a tradicións como o ovo druídico, formado por serpes entrelazadas, ou as pedras da pezoña, empregadas contra o veleno das serpes. “Son elementos que dotan de fisicidade o mito” e que cómpre facer visíbeis de novo. A diversidade que desaparece “Durante anos fixemos recollidas e percorridos por Galiza e detectamos algo que nos preocupaba moito: o imaxinario máxico galego está en proceso de desaparición, e ao igual que ocorre coa biodiversidade natural, tamén aquí se está producindo unha concentración de especies”, explica Manuel Gago, creador do mapa, a Nós Diario. Hai séculos, os castros estaban habitados por xigantes, xentís, ananos, encantos… hoxe quedan apenas os mouros. Como explica Gago, non é só un proceso de esquecemento, senón de homoxeneización. E este mapa busca combater esa perda. Inspirado por iniciativas similares noutros puntos de Europa —como os mapas de seres lendarios en Escocia, Irlanda ou Alemaña—, o proxecto galego pretende “representar a enorme diversidade do noso imaxinario tradicional” e ofrecer unha visión territorial da fantasía galega. “Non é só unha colección de lendas, é tamén unha forma de ver o país”, insiste Gago. Un mapa para contar Galiza Na súa concepción, o mapa é tamén unha ferramenta pedagóxica. “Os primeiros borradores compartímolos con compañeiros e compañeiras da nosa xeración. Todos lembraban os mapas das caixas de aforros ou os da autonomía nos anos 80. Aquel momento de reivindicación do país, onde había mapas temáticos que nos axudaban a ver Galiza máis alá da parroquia”. Esa idea —que xa Otero Pedraio formulaba co mapa de Fontán— volve aquí con forza: para coñecer Galiza hai que vela. As ilustracións de Leandro Lamas integran cada criatura no seu contexto O mapa vén acompañado dun folleto ilustrado que se concibe como un cantar de cego, onde cada ser aparece nunha viñeta coa súa historia. As ilustracións de Leandro Lamas integran cada criatura no seu contexto. “Queríamos evitar a saturación visual. Hai 34 personaxes, pero o mapa respira. Cada figura ten o seu espazo”, conta Gago, louvando o ilustrador. E engade: “É tamén unha ferramenta para que pais e nenos recuperen as lendas e inventen as súas propias historias. Para volver contar contos”. Do rural ao urbano Un dos elementos máis sorprendentes da proposta é a súa reivindicación do máxico no espazo urbano. A andaina pola zona vella de Santiago amosa como a cidade, en especial desde o barroco do século XVII, incorpora a tradición popular nas súas iconografías. “Os canteiros da época tiñan un profundo coñecemento do imaxinario galego e souberon integralo en pedra e madeira”, explica Gago. Exemplos diso atopámolos na Casa da Conga, na Quintana, en San Martiño Pinario ou nos petróglifos de San Paio de Antealtares. Son espazos onde o relixioso e o máxico dialogan, e onde a imaxinación popular deixou tamén a súa pegada. Unha ferramenta para preservar a memoria O Mapa dos Seres Máxicos do Reino de Galicia é pois unha proposta cultural e educativa, pero tamén un alegato contra o esquecemento. “As xeracións máis novas teñen a mesma dificultade para coñecer Galiza que hai décadas. Este mapa é unha maneira de facerlles ver que hai un país aí fóra, coa súa propia historia e mitos”, conclúe Manuel Gago. Nun tempo de retroceso do galego no ensino e entre a mocidade e de perda de referencias culturais, este mapa volve pór diante dos nosos ollos aquilo que estaba quedando invisíbel. As lendas seleccionadas: visibilidade e territorialidade Aescolla dos seres que aparecen finalmente no mapa non foi sinxela. “Foi terríbel descartar moitos”, recoñece Gago. “Hai centos de figuras posíbeis. Escollemos 34 porque queriamos un equilibrio: mostrar a diversidade, incluír os máis coñecidos e tamén lendas locais moi pouco difundidas”. Así, no mapa conviven os grandes clásicos como a Santa Compaña —representada nun único punto, malia estar estendida por toda Galiza— con figuras case desaparecidas como a Orcavella do monte Facho de Fisterra, unha ogra ligada a un dolmen, ou o Boi Bruón da lagoa de Carregal en Corrubedo, que nas noites de lúa chea reclama a cidade mergullada e desaparecida de Valverde. Outros seres esquecidos, como os nubeiros —entidades asociadas ao clima, citadas por George Borrow no século XIX—, tamén son recuperados neste traballo. As lendas configuran territorio e país Hai tamén criaturas profundamente ligadas ao territorio, como a Moura de Medeiros, que segundo a lenda trouxo o viño á humanidade, ou o Rei Sol de Oia, a Maruxaina de Cerbo, ou as Tres Irmás do Eume. Un mapa que non só representa mitos, senón o xeito en que as lendas configuran a paisaxe, o territorio e o país.