Imprimir

Asolagadas na lenda: As atlántidas galegas

Irene Pin | 14 de decembro de 2020

Aa antiga aldea de Brocos (esquerda), no concello de Agolada, ficou anegada polas augas do encoro de Portodemouros. (Foto: Nós Diario).
Aa antiga aldea de Brocos (esquerda), no concello de Agolada, ficou anegada polas augas do encoro de Portodemouros. (Foto: Nós Diario).
As cidades asolagadas son unha das lendas que máis se repiten ao longo de toda a xeografía galega. O mito maioritario componse, con variantes, sobre o esquema do castigo divino a vilas que lle viran as costas ao cristianismo, mais tamén liga a Galiza coa mitoloxía celta e as augas como porta ao Alén. 

Contan que en tempos, Antioquía era a maior cidade de toda a Galiza. Fundada polo rei Antíoco na zona de Xinzo de Limia, prosperaba cunha riqueza que cos anos alimentou a soberbia das súas xentes. Por iso, Deus decidiu rematar coa poboación. Porén, Xesús pregou por salvar as persoas xustas e con tal fin entrou na cidade vestido de esmoleiro a pedir porta por porta. Pero ninguén o socorreu, agás unha pobre familia que vivía nunha casoupa afastada.

Ante tal mostra de egoísmo, Deus levou adiante o castigo previsto. Só se salvou aquela familia que acollera a Xesús, pois foi advertida para refuxiarse nun alto, coa premisa de non volver a vista atrás pasase o que pasase. Así o fixeron, menos un dos membros –impaciente cal Orfeo–, que incumpriu a condición e converteuse en pedra. Desde a altura, o resto observou Antioquía asolagada baixo a lagoa de Antela, da que só pode verse, segundo claman, a punta da torre, que asoma sobre as augas nas mañás do día de San Xoán. Ou máis ben contaban, porque a lagoa foi desecada nos anos 50, durante a ditadura franquista.

Con todo, non hai acordo sobre onde se sitúa a lendaria Antioquía. O etnógrafo Urbano Santana localízaa en Cardeita, na parroquia de Sandiás, no concello homónimo da comarca da Limia, e engade que a veciñanza máis próxima á lagoa escavou e atopou "unha trabe, un pote vello, un pozo con escaleiras e non sei se outras cousas". O etnógrafo Elixio Rivas Quintas sostén que hai dúas urbes, Antioquía e Antioca, que uns colocan na poza do Bión e outros no pozo da Vaca, na Antela. Outra variante narra o encontro de Xesús, xa de retirada, cunha velliña, que malia vivir nunha pobre choza o acolleu xunto ao lume, deulle leite e bica e fíxolle durmir na súa propia cama, mentres ela ficaba no chan. Á mañá seguinte, a vella acordou soa e cando saíu do lar descubriu que onde antes estaba Antioquía existía unha enorme lagoa. 

Un esquema común

Este esquema repítese con múltiples variacións ao longo da Galiza, en relatos que non se cinguen unicamente a Antioquía, senón que refiren outras vilas míticas que correron igual sorte, como Valverde ou Lucerna, baixo lagoas tan dispares como a de Carregal (Ribeira) ou a de Abadín; ou Beira, baixo a de Cospeito. O propio Murguía aseguraba que "apenas se encontra lago ou lagoa importante na Galiza en que a tradición [...] non refira unha cidade sepultada nas profundidades". 

Estas son "as nosas Atlántidas", como lles deron en chamar desde MAOS Innovación Social. Esta cooperativa compilou, como exercicio de autoformación, toda unha serie de lendas que hoxe se atopan en aberto na rede, co gallo de "visibilizar a mitoloxía galega", explica o socio Óscar Senra. Aparecen ademais xeolocalizadas, "algo que leva anos de moda", comenta, que parte da idea de "crear mapas onde se vexa de forma global o impacto do mito sobre o noso territorio". Neste senso, Senra observa que as lendas xorden con forza nas zonas costeiras, mais tamén noutros ríos e lagoas importantes do interior. Con variantes, os relatos confrontan a delgada liña do relixioso e o profano e ligan, segundo algúns estudos, coa mitoloxía celta. 

Murguía aseguraba que "apenas se encontra lago ou lagoa importante na Galiza en que a tradición [...] non refira unha cidade sepultada nas profundidades".

A cidade asolagada por castigo divino é o principal elemento común, sobre o que se estabelecen pequenas mudanzas. Así, por exemplo, en Alcaián ou Braña Rubia (Coristanco) disque Xesús apareceu acompañado de San Xoán. Noutros casos refírese a presenza da Sagrada Familia ao completo, como acontece en Boedo (Guitiriz), onde só foi acollida na casa máis probe. A Virxe pediulle á dona do lar que fixese unha bola coa cinza da lareira e que a metese no forno. Cando a sacou, díxolle: "É tan certo que isto é bola cocida de pan trigo como que a cidade de Boedo ficará anegada de contado". E así aconteceu, seica. 

Outra das cidades asolagadas con máis sona sitúase en Panxón (Nigrán), onde había un porto que a veciñanza decidiu chamar Caifás. Mais un día apareceu Xesús resucitado para exixir que trocasen o topónimo, pois traíalle mala lembranza a referencia a un dos artífices da súa condena. Porén, a xente negouse: aquel era o nome da aldea desde sempre e non querían mudalo. Daquela, Xesús ditou un ultimato: "Ou lle cambiades o nome, ou a vosa viliña desaparecerá mañá cuberta pola area". Firme na súa escolla, a aldea ficou soterrada debaixo dunha duna traída por unha onda xigante. As persoas superviventes marcharon e construíron novas casas algo afastadas, dando orixe a outra aldea que co tempo chegou até a duna, rebautizada como Gaifar.

Do apóstolo a Carlomagno

Mais non sempre anda Xesús polo medio. Tamén hai lendas que se centran no apóstolo Santiago. Así din que chegou á lagoa de Estabañón ou Lebañón, preto de Viveiro, nun barco de vela tras unha forte treboada, para suplicar amparo a un zapateiro que, encabuxado, lle tirou unha peza de calzado á cara. O apóstolo retirouse ao monte Faro e botou desde alí a maldición: "Revírate vila, co debaixo para riba". O mar, ao ouvir a imprecación, sepultou coas súas augas a cidade, da que só fica no ar o eco melancólico do tanxido das campás, unha das pegadas máis habituais.

Nas lagoas de Traba (Laxe) sitúase outra cidade asolagada fortemente vinculada á predicación de Santiago: Valverde. A lenda refire o fracaso do apóstolo na súa evanxelización e a decisión divina de sepultar a cidade xorda á súa palabra. 

E para alén de Santiago, tamén chega nalgunhas variantes ao territorio corrompido, neste caso Duio, o emperador Carlomagno. O rei cristián quixo converter a urbe á súa fe, pero non conseguiu dobregar os corazóns pagáns e, desenganado, maldíxoa. Ao día seguinte amenceu sepultada.

Mitoloxía pagá

Sobreviven tamén lendas destas atlántidas que non teñen a ver co cristianismo. Entre as máis coñecidas está Beria ou Veria, asociada tamén a Valverde –unha das máis citadas–, que se atoparía baixo a lagoa de Cospeito. O asentamento pertencería, segundo recolle Juan José Burgoa na revista Etnografía, ao territorio habitado polos míticos baluros na Terra Chá, tribo de sacerdotes, curandeiros e feiticeiros. A súa desaparición baixo as augas foi recollida polo antropólogo e historiador Manuel Amor Meilán en Geografía General del Reino de Galicia (1928), quen interpretou que se tratou dunha poboación lacustre, xa que en tempo de seca se poden ver no fondo do lago "pedras, ladrillos, trabes e obxectos de ferro". 

Outro dos nomes de Valverde é Reirís. Nunha das variantes dise que un rei mouro estranxeiro pretendía a filla do monarca, mais nin ela nin o pai o querían. O rei mouro vingouse provocando un cataclismo que asolagou para sempre a cidade, pero foi castigado, convertido no Boi Bruón. Disque a princesa sobreviviu como serea e na lagoa de Carregal, en Corrubedo (Ribeira), aínda se escoita a súa voz. "Outros din que o Boi brúa algunhas noites", recolle o Dicionario dos seres míticos galegos (Xerais, 1999), de Xoán Ramiro Cuba e Xosé Miranda. 

Hai lendas que se centran no apóstolo Santiago. Así din que chegou á lagoa de Estabañón ou Lebañón, preto de Viveiro, nun barco de vela tras unha forte treboada, para suplicar amparo a un zapateiro que, encabuxado, lle tirou unha peza de calzado á cara.

Máis vencellada aos fenómenos meteorolóxicos está unha lenda recollida na Veiga do Real (Abadín), que fala dunha vila que quedou asolagada logo dun descomunal trebón no pozo do Real. Dise que as habitantes viven agora debaixo das augas e mesmo se menciona algunha aparición. Igualmente, nas Brañas de Sada refírese a existencia dunha entrada ao Outro Mundo nunha cova de Fontán, así como dun monte no que se realizaban aquelarres e dunha misteriosa cidade que por mor dun dioivo quedou asolagada. Estas lendas aparecen recollidas en "Un repaso á Sada lendaria", artigo da revista Xanela (2017) asinado por Manuel Dans e que contextualiza logo do Paleolítico unha época coñecida como "marasmo mesolítico" na que "os investigadores que se ocuparon da historia da Atlántida sitúan [...] precisamente a data da súa destrución e afundimento no océano, provocando a seguir unha cadea de desastres de dimensións planetarias que traumatizaron os nosos antergos. É nesta época, hai 10.000 anos, onde nacerá o mito das cidades asolagadas". 

O mundo celta e o Alén

A interpretación que se lle deu á proliferación destas lendas foi historicista –Manuel Murguía, Luis Monteagudo–, na procura dunha base real á existencia das cidades. Hai así unha tendencia a esa explicación que pasa por "cristianizar elementos pagáns", opina Antonio Balboa. Mais o autor d'As augas e o Alén en Galicia (Toxosoutos) parte da premisa de que estes asentamentos mergullados son "unha manifestación do Outro Mundo baseada na concepción da auga como lugar de paso, como acontece en todo o mundo celta atlántico". Balboa atopa exemplos na historia da Galiza que remiten a este imaxinario indoeuropeo, como a presenza de guerreiros cruzando unha corrente de auga (ánimas que van ao máis alá) nunhas diademas de Ribadeo; as armas atopadas no leito do Ulla, do Sil ou do Miño, de maneira análoga ás achadas no Támesis; ou esa sonada negativa dos soldados romanos a cruzar o río Limia por asocialo co Leteo. 

Unha lenda moi semellante ás nosas é a do afundimento da célebre cidade Bretoa de Ys -cuxa historia garda ademais un notábel paralelismo coa da Atlántida-, somerxida polo "pecado dunha muller que se constitúe en símbolo do outro mundo ou de paganismo". En Gales a tradición máis famosa é a de Cantre'r Gwaelod, que se di afundida no século V. En Irlanda tamén abrollan numerosos relatos sobre vilas ou mesmo illas, que só poden ser vistas cada sete anos, como a de O'Shea, na Baía de Dingle, e a de Cantillon, ao norte da península homónima. Os relatos do país esmeralda teñen compoñentes pagás e cristiáns, do lado dos últimos destaca a personaxe de San Brandán e o seu periplo á Terra de Promisión. A presenza respondería, igual que na Galiza, a que nas tradicións celtas o alén se sitúa do outro lado das augas: baixo o mar ou o río, nunha illa... Aquí rastréxanse relatos medievais que refiren a viaxe de Trezenzonio ou Santo Amaro cara a ínsulas onde está o paraíso, que nos vinculan directamente co universo irlandés. 

"A idea do outro mundo na tradición celta é totalmente diferente á cristiá", aclara Balboa. Mentres se atopa totalmente separado na segunda, nos relatos celtas son "dous ámbitos que conviven paralelos, onde é posíbel o paso entre eles". Así, a Santa Compaña transita os nosos camiños. Mais ambas as dimensións coexisten "sen tocarse", e só en datas específicas se permite contacto, entre as que destaca o 1 de novembro, asociado ao Samaín. O tránsito ten lugar a través das augas, moitas veces en embarcacións sobrenaturais, por exemplo en San Andrés de Teixido, Nosa Señora da Barca ou o propio Santiago.

A realidade supera a lenda

A lenda camiña cara a realidade nalgúns casos. Brandomil (Zas) é un exemplo curioso. Da antiga cidade dise que ficou baixo as augas que saían do pozo Limideiro. Mais esta vila somerxida, preto dun importante cruzamento de vías romanas que comunicaban o norte da Galiza coa costa de Fisterra, estaría saíndo á luz nas escavacións arqueolóxicas dos últimos anos, que mostran restos dunha antiga vila romana de dimensións considerábeis. Algunhas profesionais identifícanos coa poboación de Grandimiro ou Claudomerius, o que colocaría en Brandomil un dos grandes centros romanos da área. Isto encaixa nesa tendencia de considerar a base real de certas lendas, o que non descarta, con todo, a pertinencia doutras lecturas.

Mais un dos casos máis habituais de cidades asolagadas fóra do mito é o daquelas que ficaron inundadas por mor da construción de encoros. Nos tempos de seca dos embalses emerxen as ruínas, en paisaxes que pouco teñen que envexar ás da lenda, mais con historias aínda ben máis tristes. É o caso da aldea do Marquesado (Agolada), no encoro de Portodemouros, ou o castro Candaz, un dos lugares inundados pola construción do encoro de Belesar. Son varias as pezas documentais que puxaron por manter viva a memoria destas auténticas vilas asolagadas. Entre as máis celebradas atópase Os días afogados (2017), un filme de César Souto Vilanova e Luis Avilés Baquero que recolle o esforzo desesperado por ancorar o presente na imaxe doméstica das videocámaras da veciñanza que, en 1992, coa construción do embalse de Lindoso (Portugal) viron anegadas, sen posibilidade de salvación, as aldeas de Aceredo e Buscalque (Lobios). A realidade, co seu selo amargo, case semella disfrazarse co veo máis irónico da ficción. Tamén esas son, lonxe do mito, as nosas atlántidas, e quen sabe se algún día forxarán materia de lenda. 

Podes ver este artigo na próxima dirección /articulo/reportaxes/asolagadas-na-lenda/20201128174849110130.html


© 2021 Nós Diario